Tarihin derinliklerinden gelen iki ana bakıyorum… Bu anların “arşiv”den geldiğini söylemek yanlış. Öyle dersek fazla düzenli, fazla soğuk gelirler. Hayır; an dedim, yaşamın akışının bir anı… İki an ve ikisi de tamamlanmamış…
Birinde genç bir adam var, bir kodeksin sayfasına çizilmiş. Bir yokluğa bakıyor gözleri ya da ona, o bakışı yakıştıran ellerin gördüğü bir yokluğa… Öbüründe bir kadın var; ama onun yüzü yok. Onun yüzü çizilmemiş… Geriye yalnızca onu anlattığını ileri süren sözcükler kalmış; altı evlilik, üç dul kalış, bir vasiyetname. Biri taşa ve mürekkebe kazınmış, öbürü yalnızca başkalarının cümlelerine…
İkisi bir süre evli bile kalmış.
Aynı yıkım, aynı yatak, aynı soru; nasıl oluyor da birbirine taban tabana aykırı iki yanıt verebiliyor? Cuauhtémoc ile İsabel Moctezuma’yı yana yana koyduğumda bir aşk ve iktidar öyküsü aslında evrimsel bir deneyin iki kolu gibi duruyor. Aynı seçilim baskısı, iki organizmaya iki ayrı strateji kurmuş: biri uyararak, öteki saklanarak var kalmaya çalışmış sanki… Hangisinin “kazandığı”ysa sandığımızdan çok daha zor bir soru.
Bu denemeye bir uyarıyla başlamak gerekiyor. Aşağıda okuyacağın neredeyse her şey, galiplerin kalemiyle tutulmuş kayıtlardan çıkarıldı. [1, 2] Yenilenlerin sesi Florentine Kodeksi’nin resimlerinde kısılıp kalmış. Anlatılanların temelini Bernal Díaz kurmuş… Kısacası, bu iki yaşamın galiplerce anlatılmış, çizilmiş gölgelerini yan yana koydum. Tıpkı bir fotoğrafa bakar gibi; gördüğüm aslında ışığın, birinin seçtiği bir anda bıraktığı izi…
İki yüz
Kartal. Cuauhtémoc, yaklaşık 1500’de, Aztek İmparatorluğu’nun en parlak döneminde doğdu. Kuzeni, sonradan kayınpederi olacak II. Moctezuma’nın seferlerinde yetişti… İmparatorluk büyürken, sırtına bir hedef tahtası da asıyordu. Hoşnutsuz vasallar, bir gün gelip birinin hedefe nişan almasını bekliyordu. O biri de Cortés oldu…
Sonrası bir çığ gibi geldi. Toxcatl’da silahsız dans eden savaşçılar kırıldı, Moctezuma esir düştü ve öldü, La Noche Triste… Ardından çiçek hastalığı geldi. Avrupa’nın görünmez ordusu, Moctezuma’nın yerine geçen Cuitláhuac’ı da birkaç ay içinde alıp götürdü. Cuauhtémoc, ölümün ardı ardına boşalttığı bir tahta oturdu. Genç bir adamdı ve genç bir adam olarak da öldü.
Doksan üç gün direndi. Köprüleri onarttı, kanalları derinleştirdi, savaşçıların mızraklarına ele geçirdikleri İspanyol çeliğini taktırdı.[2] Çelik sabırlıydı elbet, ama açlık da sabırlıydı… Yakalandı. Altının yerini söylemesi için ayaklarını yaktılar.
Söylemedi…
Bütün bir hayatı tek bir jestle açıkla deselerdi bana, o jest bu söylememe olurdu… Cortés’in güney seferinde, göstermelik bir mahkemenin ardından asıldı. Adı, avına dalmak için kanatlarını katlayan kartal anlamına geliyordu.
Su. Tecuichpo Ixcaxochitzin, vaftiz edildikten sonraki adı İsabel.[1] Altı kez evlendi. İlk kocası 1520’de ölen bir Meksika prensi, sonra çiçek hastalığına yenilen Cuitláhuac, sonra darağacına yürüyen Cuauhtémoc. Üç koca, üç ölü… Tenochtitlan düştüğünde İsabel, suyun yapabileceği tek şeyi yaptı, biçim aldı. Vaftiz oldu, yeni bir ad seçti, dindar bir kadın olarak anıldı. Cortés, onu bir İspanyolla evlendirip çeyiz olarak kocaman bir encomienda verdi. Kimi tarihçiye göre bu, daha büyük miras talep etmesin diyeydi.[1]
Sonra su bulanıyor… Dördüncü kocası bir yıl içinde öldü; İsabel, Cortés’in evine yerleşti, ondan hamile kaldı ve kızı doğduğunda, Leonor’u tanımayı reddetti. Suyun da bir direnci varmış demek ki… Hayatının tek “hayır”ını böyle söyledi. En sonunda da, bu kez kendi seçimi olduğu anlaşılan Juan Cano’yla evlendi. Beş çocuk doğurdu. 1550’de ölürken vasiyetinde, encomienda’sındaki Yerli vasalları azat etti, birikmiş alacaklarını ödetti.[1] Kızlarına bırakmak istediği mirasınaysa, erkek çocukları kayıran İspanyol hukuku el koydu.
Su kendi karakterini ancak ölüm döşeğinde, artık en güvenilir yatağa vardığında gösterdi. Saklanarak geçirilen hayatların kimi, son nefeste bir itirafla kapanır…
Aynı yatakta
Cuauhtémoc’un da İsabel’in de konatusu aynı şeyi söylüyordu; ancak yönleri ters akıyordu. Biri varlığını katı kalarak, öbürü biçim değiştirerek sürdürmeye çalıştı. Aynı yatakta; aynı, ama farklı iki denklem uyudu…
Evrimden iki kavramla devam edelim, çünkü bir modelin açıklamasını sunuyorlar. Cuauhtémoc aposematiktir. Zehirli kurbağanın çılgın renkleri, yabanarasının sarı-siyah şeritleri gibi, “Tehlikeliyim, bana dokunmaya kalkma.” Aposematik canlı büyük risk alır (bu kadar görünür olmak avcıya davetiye çıkarmaktır); ama mesajı, canlı yok olduktan sonra bile avcının belleğinde sürer; ondan sonra gelen akrabalarını korur. İşkence altındaki susuş, söylememe, bu sinyaldi; bedeni tükenirken bile uyarmaya devam etmek…
İsabel’se kripsis’le yaşadı; kamuflaj, taklit… Baskın türün rengini giyinerek görünmez olmak. Vaftiz, yeni ad, dindarlık, fatih sınıfından evlilik… Hepsi mimetik bir örtü. Kriptik canlı, görülmediğinden hayatta kalır. Bedeli de var; görünmezliğin bedeli, özgün desenini yitirmek, adını yitirmek ve Leonor’un reddinde en sonunda dışa vuran çöküş.
Burada, başka denemelerimde takas kavramıyla anlattığım olgu devreye giriyor. Toplum bize güvenlik sağlar, bakım ve uygun şartlarda üreme olanağı da; ama karşılığında zekâmızı, karakterimizi ve zamanımızı ister. “Yapı” dediğimiz her şey bu evrimsel takastan doğar. Cuauhtémoc bu takası reddeder; güvenliği reddederek karakterini (söylememeyi, susmayı) alır ve bedelini zamanıyla yani hayatıyla öder… İsabel takası kabul etmiştir; güvenliği, sürekliliği almış, karşılığında atalarının tanrılarını, adını ve kızını vermiştir. Biri sele karşı durarak kırılan ağaç, öbürü uyumla hayatta kalıp selle birlikte akarak zamanının gelmesini bekleyen tohum...
Geriye evrimin, ahlaktan arınmış soğuk sorusu kaldı: hangisi daha uygun?
Yanıt, “uygunluğu” nasıl tanımladığına bağlı.
Genetik uygunluk açısından İsabel kazandı. Beş çocuk, devam eden bir soy, vadinin yeni mestizo damarlarında akan kan… Dawkins’in dilinde söylersek genleri kopyalandı. Memetik uygunluk açısındansa Cuauhtémoc kazandı. Çocuğu olmasa da, adı ve kültürü çoğaldı: heykeller, duvar resimleri, bir ulusun direniş simgesi, Nahuatl’a gömülü kartal…
Edward O. Wilson’ın uyum(*) çağrısını ciddiye aldığımızda, en iyi hayatta kalma stratejisi riski dağıtmaktır. Evrimsel biyolojide buna bet-hedging deniyor. Belirsiz bir gelecekte, hangi stratejinin tutacağı bilinmediğinde her şeyi aynı sepete koymamak anlamına geliyor… Meksika, riski bilmeden dağıtmış sanki: bir mirasçı genetik soy hattı, bir mirasçı efsane ve kültür için.
Çöküşü de tek bir güç yaratmadı... Bilimin “nasıl ilerlediğini” açıklayan bir model var, temas sentezi diyorum. Birbirine rakip uç (kenar) hipotezler yeterince uzun bir süre ve gerilimli bir biçimde birbirleriyle temas ettiklerinde, ikisinde de indirgenemeyen yepyeni bir çerçeve doğuyor. Dalga-parçacık ikiliğinden Neandertal gen akışına, plaka tektoniği açıklamalarına dek aynı kalıp işliyor.(**) Tenochtitlan da bu kalıba uyuyor. Sekiz yüz conquistador, on binlerce Tlaxcalalı müttefik olmadan bir hiçti.[2] Tarih aslında, rakip uç anlatıların (Aztek milliyetçiliği ile vasal hoşnutsuzluğunun) çatışmacı temasından doğan bir sentez… Plaka tektoniği gibi; çöküş dışarıdan gelmez, faylarda yıllardır biriken gerilim boşalır… Cortés tetikti, deprem için bütün mekanistik ve diyalektik koşullar zaten birikmişti. Yaşamın her zaman böyle, izin beklemeden, kendiliğinden “belirdiğini” düşünüyorum. (Bkz: EK, Arsız Beliriş, 12 Mayıs 2026) İsabel’in bedeni, kelimenin tam anlamıyla bu sentezin yaşandığı yer oldu, melez çocuklarında iki dünya birbirine karıştı.
En kışkırtıcısı da şu soru: hangi gerçeklik gerçek?
1949 yılında, Meksika’nın küçük bir kasabasında, Ixcateopan’da, arkeologlar Cuauhtémoc’un kemiklerini bulduklarını duyurdu. Sonra kurulan bilim kurulları, kemiklerin ona ait olmadığı sonucuna vardı; ama tüm kasaba kemiklerin ona ait olduğuna inanmaya devam etti. Kemikleri koruyan türbe hâlâ ayakta, hâlâ bir gurur kaynağı olmaya devam ediyor.[2] İşte, kemiklerin “gerçekliği” iki ölçekte farklı farklı “gerçekler” olduğunu söylüyor. Bilimsel inceleme bir yanıt veriyor -ki bu tartışılmaz- inançsa bambaşka bir gerçek. İkisi de birbirine değmeden yaşamaya devam ediyor…
Şimdi yavaş yavaş sözü edebiyata bırakmanın vakti geliyor; çünkü bu “eşikte bulunma” durumu, romancılara en dikkate değer anlatılarından bazılarını yazdırmıştır. Meksikalı Elena Garro; bir kasabanın kendi sesiyle anlatıldığı, zamanın çizgisel akmayıp döngüsel aktığı, hatta henüz yaşanmamış olayların anımsanabildiği bir roman yazdı.[3] Ixcateopan’daki kemikler, Garro’nun zaman anlatımına uygun: takvimlerde olmayan, mitlerin zamanı… Bilimsel inceleme kronolojik zamanda konuşur, türbeyse döngüsel ve mitik zamanda… İki saat aynı duvarda asılı duruyor, ama farklı zamanları gösteriyor.
Romanı okumaya başladığımda, bu “iki saat” düşüncesinin ses olduğunu fark ettim. Anlatıcı kim; bir kasaba, daha doğrusu taşta oturan bir bellek.
“İşte buradayım, bu sözde taşın üstüne oturmuş. Onun ne barındırdığını yalnızca belleğim bilir. (…) Ben yalnızca bellekten ve benden kalan bellekten ibaretim.”
Tıpkı Ixcateopan’ın türbesi gibi; varlığı, kendisine inanan bir belleğe bağlı bir taş. Bu bellekte, gelecek geçmişten önce gelebilir; romana adını veren paradoks (Geleceğin Anıları) bunu anlatıyor. Kasabanın çocuklarından Martín Moncada, kendi ölümünü hem geçmişte hem gelecekte hatırlıyor:
“Gece, yatağında, kendi ölümünü anımsadı. Onu geçmişte çoktan gerçekleşmiş, gelecekteyse gerçekleşmeden önce defalarca gördü. (…) O geceden sonra, geleceği yaşanmamış bir geçmişle ve her günün gerçekdışılığıyla karıştı.”
Bilimsel incelemenin kronolojik saati bir olayı ancak yaşandıktan sonra ölçebilir, Garro’nun kasabasıysa henüz olmamışı hatırlayabilir. Türbenin kemikleri de bu ikinci saate ait.
Yurttaşı Salvador Elizondo’ysa bütün bir romanı, bir infaz anını dondurmuş tek fotoğrafın etrafında kurdu.[4] Anın hem yaşandığı hem sonsuzca tekrarlandığı askıdaki nokta. Cuauhtémoc’un yakılmış ayakları da böyle bir karedir. Çözülmemiş, bu yüzden de bütün olasılıkları içinde taşıyan. Deklanşöre basılana dek, bakan için, hem yaşıyor hem ölü…
“Ölmekte olan birini fotoğraflayın ve ne olduğuna bakın. Ancak şunu aklınızda bulundurun ki, ölmekte olan biri, ölme eylemi içinde olan bir adamdır ve ölme eylemi bir an süren bir eylemdir (…) deklanşörün tam da adamın ölmekte olduğu tek anda, yani adamın tam da öldüğü anda işlemesi gerekir.”
Deklanşör inene dek özne ne tam diri ne tam ölüdür… “Ölmekte olma anı” durumu, bütün olasılıkları içinde taşıyan bir fotoğraf karesidir. Kare bir kez fotoğraf haline geldiğinde, artık zihinde sonsuza dek asılı kalacaktır.
“Evet, o zamanki deneyim donmuş anların bir dizisiydi. Bu anları kim dondurdu? Hangi zihinde sonsuza dek sabit kaldık?”
“Hangi zihinde”, yani hangi gözlemcinin belleğinde… Elizondo’nun sorduğu soru, bu denemenin sorduğu “gerçeklik kimin gözünde” sorusudur. Bir infaz fotoğrafının (“yüz parça”, leng tch’e) karşısında sorulmuştur. Anlatıcının “esrik” diye tanımladığı kurbanın yüzü, çözülmeyi bekleyen bir sonraki donmuş ana, Cuauhtémoc’un ayaklarına açılır.
Yakılan ayaklar
Yakılan ayaklar beni son tanığa ulaştırıyor.
Auschwitz’i yaşamış Avusturyalı Jean Améry, işkence üzerine yazdığı sarsıcı denemesinde, işkencenin, insanın “dünyaya duyduğu güveni” onarılmaz biçimde yıktığını söyler. İşkence altındaki insan yalnızca bir “bedendir,” geride hiçbir şey kalmaz.[5] Cuauhtémoc’un sessizliği, bu indirgemeye karşı direniştir ya da onun trajik doruğu… İnsan, konuşmayı reddederek bir “bedenden” daha fazlası olduğunu ilan eder. Améry’nin asla affetmediği “dünyaya güven” yitirimi, aposematik stratejinin görünmeyen bedelidir. Kartal, kanatlarını katlayıp da avına doğru dalmaya başladığında geride bıraktığı gökyüzüne güvenini de kaybetmiştir.
Améry bu en yalın biçimiyle şöyle söyleyecektir:
“Ama ilk darpla birlikte dünyaya duyulan güven yerle bir olur. Dünyada (…) birlikte olabileceğim diğer kişi, darp ederek bana kendi bedenselliğini dayatıyor. Bana değiyor ve bu yolla beni yok ediyor.”
Bu “salt bedene” indirgeyiş, dirim ve ölüm arasındaki sınırı da bulanıklaştırıyor…
“Yaşayan bir insanın böylesine bir et yığını haline dönüştürülebileceğini ve dolayısıyla daha yaşarken yarı yarıya ölümün avı olabileceğini ancak işkence sayesinde öğrenmiştir.”
“Daha yaşarken yarı yarıya ölümün avı…” Bu cümle, Cuauhtémoc’un yakılan ayaklarındaki askıda kalışın, deklanşör inmeden önceki, “hem diri hem ölü” karesinin, bedenin dilinden tarifidir.
Améry, o anı yaşayarak anlatmıştır; ama anın kendisinden daha ağır olan hiç çıkmamacasına bıraktığı izdir. Bu izi, bir başka felaketin tanıklarında başka biri görmüştür. Psikiyatr Serol Teber; 12 Eylül’ün ardından Almanya’ya sığınan, işkenceden geçmiş insanları yıllarca dinledi ve onların yaşamöykülerinde bir “prizma etkisi” saptadı: felaket bir ömrü ikiye böler (bir öncesi, bir sonrası), bu iki parça artık asla bütünleşemez; tersine, birbirini yadsır ve yabancılaşır.[6] İnsan, kendine bile bir “başkası” olur.
İki figürümüze bu açıdan baktığımızda tek kırılmanın iki ucu gibi gözüküyor. İsabel, kırılmanın “sonrasını” yaşadı; uyum, süreklilik, yeni ad… Cuauhtémoc’sa “öncesinde” kaldı, “sonrasına” geçmektense darağacını seçti… İkisi de, Teber’in hastalarının ikiye bölünmüş ömürleri gibi duruyor, bir daha asla bir bütün olamıyor.
Bu denemenin başından beri kurduğu fikri de eleştiriye tabi tutmak gerekiyor. Anlatılan bütün zarif ikilik (kartal ve su, uyaran ve saklanan) gerçek bir acıyı, hele bir kadının zorlama altında yaptığı “tercihleri” fazlaca steril bir alegoriye dönüştürme riskini taşıyor… “İsabel gizlenmeyi seçti” demek, onun Cortés’ten hamile kaldığı koşulları bilmediğimizi unutturuyor. Öyle ya; rızaya mı yoksa zora mı dayanıyordu bilmiyoruz. Aynı şekilde, Teber’in modern devlet terörü için kurduğu analizi, beş yüzyıl öncesinin sömürgesine uzatmak da bir esnetmedir; çünkü bağlamlar ayrı. Strateji kavramı, failin kavramından çok, hayatta kalmayı anlatan bir kavramdır. Canlı, stratejiyi seçmez; biz “hayatta kalmış” canlıya bakarak strateji atfederiz.
Bu geriye-okumanın en güzel ve sağlam tanımını, gölgede kalmış (kadın olmasının da etkisiyle), Alman matematikçi-filozof Grete Hermann yapmıştı.[7] Kuantum mekaniğinin keşfi yıllarında yaşanan (hâlâ artçılarına da tanık olduğumuz), “nedenselliğin” yıkıldığı yargısına karşı durmuş, nedensellik ile öngörülebilirliğin farklı şeyler olduğunu göstermişti: Bir ölçümün sonucunu önceden kestiremeyiz, ama gerçekleştikten sonra sonuca götüren “nedeni” geriye doğru okuyabiliriz. Neden yitmemiştir, olan yalnızca açıklama ve öngörünün klasik simetrisinin kırılmasıdır. Seçilim de böyledir: ileriye doğru hiçbir şey vaat etmez, geriye doğru çok şeyi açıklar. Hermann’ın yol göstericiliği sayesinde, “gözlemci gerçekliği yaratır” zırvasına teslim olmadan; buradaki belirsizliğin, nedenin yokluğu olmadığını, onu ancak sonradan okuyabilmemizden kaynaklandığını söyleyebiliriz… Fizikte olduğu gibi evrimde de bu sinsi teleoloji tuzağı var. Geriye-okumayı ileriye işleyen bir amaç olarak açıklamak…
O halde eşikte durarak bitirelim.
Gözlerimi bu iki yüzden ayırıyorum. Kartal düştü ve bir taşa, su aktı ve kana dönüştü. Aynı yatakta başlayan iki var olma çabası, iki ayrı sonsuzluğa dağıldı; biri belleğe, biri bedene… Evliliklerinden geriye bir vadi kaldı, hâlâ uzanıyor, hâlâ eşikte…
Kartal mı haklıydı, su mu? Buna ben karar veremem. Karar vermediğim sürece ikisi de yaşamaya devam ediyor…
—————
Notlar ve Kaynaklar
[1] “The Incredible Life of Isabel Moctezuma, the Last Aztec Princess,” TheCollector, 2026. https://www.thecollector.com/isabel-montezuma-aztec-princess/. (son erişim: 7.9.2026) İsabel’in (Tecuichpo) altı evliliği, encomienda’sı, Cortés’le ilişkisi ve vasiyetnamesine dair tüm tarihsel ayrıntılar bu makaleden alınmıştır. Makalenin kendisi de büyük ölçüde İspanyol kaynaklarına dayandığı için, anlatının “yenilenin sesinden” çok galibin kalemiyle tutulduğu akılda tutulmalıdır.
[2] “How Cuauhtémoc Became the Last Aztec Emperor and a Mexican Legend,” TheCollector, 2026. https://www.thecollector.com/cuauhtemoc-last-aztec-emperor/. (son erişim: 7.9.2026) Cuauhtémoc’un soyu, Tenochtitlan kuşatması, işkence ve idamı, Tlaxcala ittifakının rolü ve 1949 Ixcateopan kemikleri bu makaleden. İki düzeltmeyle: makale II. Moctezuma’yı Cuauhtémoc’un amcası diye anar, oysa Cuauhtémoc’un babası Ahuitzotl, Moctezuma’nın amcasıydı, ikisi kuzendi; makale kemiklerin genetik testle çürütüldüğünü de yazar, oysa 1976’daki uzman kurulu kararını kalıntıların sekiz ayrı kişiye ait olmasına ve belgelerin 1917’den sonra yazılmış olmasına dayandırdı. Aynı kaynak uyarısı burada da geçerli; olayların büyük kısmı Bernal Díaz del Castillo gibi İspanyol tanıkların aktarımıyla bize ulaşıyor.
[3] Elena Garro (1916–1998), Meksikalı yazar. Uzun yıllar Octavio Paz’ın eşi olarak gölgede kaldı; bugünse büyülü gerçekçiliğin, kimine göre García Márquez’den de önce gelen, öncülerinden sayılıyor. Los recuerdos del porvenir (1963; “Geleceğin Anıları”) romanı, Cristero Savaşı sırasında geçer ve şaşırtıcı biçimde bir kasabanın kendi sesiyle anlatılır; zaman çizgisel akmaz döngüseldir, kasaba henüz gerçekleşmemiş olayları “hatırlar”. Ixcateopan’ın kemiklerine inanan kasabayla bu anlatıcı-kasaba arasındaki örtüşme, denemenin “mitik saat” fikrinin edebi kaynağıdır. Künye: Elena Garro, Los recuerdos del porvenir, México: Joaquín Mortiz, 1963. Yukarıdaki iki alıntı ile metin içinde anılan bölümler, romanın İspanyolca aslından bu çalışma için yapılan çevirimize dayanır; çevrilen kısım, kitabın Birinci Bölüm’ünün (Primera Parte) I.–XI. bölümleridir. Buradaki alıntılar sırasıyla I. ve VIII. bölümlerden alınmıştır. Roman 2024’te Murat Tanakol’un çevirisiyle Geleceğin Anıları adıyla Türkçede de yayımlandı (Delidolu); buradaki alıntılar o çeviriden yapılmadı.
[4] Salvador Elizondo (1932–2006), Meksikalı deneysel yazar. Başyapıtı Farabeuf o la crónica de un instante (1965), Georges Bataille’ın da üzerine yazdığı gerçek bir Çin infaz fotoğrafının (“yüz parçaya bölerek öldürme”, leng tch’e) etrafında döner. Roman, tek bir anı, bıçağın değdiği o kareyi, takıntılı bir tekrarla, bellek ve fotoğraf üzerinden yeniden yeniden kurar. Anın “ölçülene dek” hem yaşadığı hem öldüğü fikri kuantum süperpozisyonunu çağrıştırır; ama buradaki askıda kalış dünyada değil, bizim bilgimizde. Hermann’ın ayırımıyla söylersek, belirsiz olan nedenin kendisi değil, onu ancak deklanşörden sonra okuyabilmemiz (bkz. [7]). Modern Meksika avangardının en zorlu, ama en ödüllendirici metinlerinden… Künye: Salvador Elizondo, Farabeuf o la crónica de un instante, México: Joaquín Mortiz, 1965. Metindeki alıntılar, romanın tamamının bu çalışma için yapılan Türkçe çevirisine dayanıyor; roman dokuz bölüm (BÖLÜM I–IX) ve metne aldığımız iki alıntı sırasıyla I. ve V. bölümlerden geliyor. Anlatıya konu olan fotoğrafı araştırırken ayrıca şu bilgilere de ulaştım: Fotoğraftaki kişi Fou-Tchou-Li’dir; bir imparatorluk prensini öldürdüğü için 10 Nisan 1905’te Pekin’de, açık meydanda infaz edilmiş. İmparator onu yakılmaya mahkûm etmiş, sonra ateşi fazla zalim bulup daha “yumuşak” saydığı leng tch’e cezasına çevirmiş. Bu ayrıntı tek başına bile yıkıcı ve size fotoğrafı görmeyi tavsiye etmem. Kareleri Fransız subay Louis Carpeaux çekmiş ve Pékin qui s’en va’da (1913) yayımlamış. Fotoğrafı Bataille’a 1925’te analist Adrien Borel göstermiş; Bataille onu ömrünün sonuna dek saklayıp ölümünden bir yıl önce Les Larmes d’Éros’ta (1961) yayımlamış. Şu işe bakın ki leng tch’e aynı ay içinde kaldırılmış, Fou-Tchou-Li son kurban olmuş… Bu ayrıntılar aslında denememizin açıldığı “donmuş an” benzetmesiyle de örtüşüyor. Özellikle fotoğrafın Çin’deki Carpeaux’dan Fransa’daki Borel’e, ondan Bataille’a, oradan Meksikalı yazar Elizondo’ya uzanan yolculuğunu düşünün… Kare hep aynı, ama her elde başka bir şeye dönüşmüş.
[5] Jean Améry (1912–1978), Viyana doğumlu (asıl adı Hans Chaim Mayer), Yahudi kökenli Avusturyalı denemeci. Belçika direnişine katıldı, Gestapo tarafından işkence gördü, Auschwitz’ten sağ çıktı. Jenseits von Schuld und Sühne (1966; Türkçede Suç ve Kefaretin Ötesinde) adlı kitabındaki “İşkence” denemesinde, işkencenin insanın “dünyaya güvenini” (Weltvertrauen) onarılmaz biçimde yıktığını ve kişiyi salt bedene indirgediğini yazar. 1978’de intihar etti. Cuauhtémoc’un yakılan ayakları ve işkence altındaki sessizliği, bu denemeyle okunduğunda bambaşka bir ağırlık kazanır. Türkçe basım: Suç ve Kefaretin Ötesinde: Alt Edilmişliğin Üstesinden Gelme Denemeleri, çev. Cemal Ener, İstanbul: Metis Yayınları, 2015 (Almanca aslı: Jenseits von Schuld und Sühne, 1966). Buradaki iki alıntı, kitabın “İşkence” (Die Tortur) denemesindendir.
[6] Serol Teber (1938–2004), Psikiyatr, denemeci, düşünür. Ruhsal süreçleri; biyolojik, evrimsel ve diyalektik bir çerçevede ele almasıyla bilinir. İşkence Sonrası Yaşam (Sorun Yayınları, 1993), 12 Eylül 1980 darbesinin ardından Almanya’ya sığınmış, işkence görmüş 24 politik göçmeni yıllarca izleyerek yazdığı kısa, ama sarsıcı bir tanıklıktır. Kitabın merkezindeki “prizma etkisi” kavramı şudur: Felaket, bir yaşamöyküsünü “öncesi” ve “sonrası” diye ikiye böler ve bu parçalar bir daha bütünleşmeden, birbirini yadsıyarak yaşar; insan kendine bile bir “başkası” olur. Teber kitabını Kafka’nın Dava’sından Josef K.’nın infazıyla açıp kapatır; kapağında Paul Klee’nin “Göz”ü vardır. Buradaki alıntı, kitabın “prizma etkisi”ni anlattığı bölümden (Serol Teber, İşkence Sonrası Yaşam, İstanbul: Sorun Yayınları, 1993) alınmıştır. Not: Teber çerçevesini özellikle modern devlet terörü için kurar; bu denemede onu sömürgeci şiddete bir koşutluk olarak, bağlam farkını gözeterek ödünç aldım.
[7] Grete Hermann (1901–1984), Alman matematikçi ve filozof. Uzun süre hak ettiği yeri bulamadı. Bu denemede ondan ödünç alınan kavram, retrodictive causality (geriye-dönük nedensellik): kuantum mekaniği nedenselliği ortadan kaldırmaz, yalnızca onu öngörüden ayırır… Bir ölçümün nedeni, sonuç gerçekleştikten sonra geriye doğru okunabilir. Bu denemede damıttığımız şekliyle söylersek; “Nedensellik gerçek ve ileriye işliyor, ama yalnızca geriye okunabiliyor; hata, geriye-okumayı ileriye-işleyen-bir-amaç sanmaktır.” Neden hâlâ önce geliyor, biz onu sonradan okuyoruz. Hermann’ın katkısı için bkz. C. L. Herzenberg, Grete Hermann: An Early Contributor to Quantum Theory (serbest erişim: https://arxiv.org/abs/0812.3986 ) ve E. Crull & G. Bacciagaluppi (haz.), Grete Hermann-Between Physics and Philosophy (Springer, 2016).
(*) Edward O. Wilson’ın “consilience” (tümevarımsal uyum veya bilginin birliği) çağrısı; doğa bilimleri (fizik, evrimsel biyoloji, kimya) ile beşeri bilimler (felsefe, edebiyat, sanat) arasındaki akademik duvarın koca bir yanılgıdan ibaret olduğunu söyler. Evren, üniversitelerdeki gibi bölümlere ayrılmamıştır.
Wilson’a göre insan kültürü, ahlakı ve estetik algısı, göksel ve ruhani bir boşlukta uçmaz; nörobiyolojimize, nörobiyolojimiz evrimsel genetiğimize, genetiğimizse fiziğin ve kimyanın soğuk, sarsılmaz yasalarına zincirlenmiştir. Consilience, bilginin farklı disiplinlerden bağımsızca elde edilip nihayetinde aynı büyük, evrensel açıklama ağında “birlikte sıçramasını” ister. Bir şiirin veya romanın sende yarattığı estetik ürpertiyi, sadece edebi ilhamın yanında, evrimsel süreçte hayatta kalmamızı sağlayan nöro-kimyasal ödül mekanizmalarıyla ve sonunda termodinamik yasalarla açıklayabileceğimiz büyük bir “birleşik alan teorisi”nin mümkün olduğunu ileri sürer. Wilson’ın çağrısı; tehlikeli bir biyolojik indirgemecilik barındırdığı ileri sürülerek şiddetle eleştirilmiştir.
(**) Newton’ın taneciği ile Huygens’in dalgası iki yüzyıl boyunca birbirini yalanladı; kuantum mekaniği ikisini uzlaştırmadı, ışığı hangi ölçümü yaparsanız o yüzünü gösteren üçüncü bir şeye çevirdi. Neandertal genomu 2010’da okunana dek, insanın Afrika’dan çıkıp ötekilerin yerine tam olarak geçtiğini söyleyen model ile bölgesel sürekliliği savunan model birbirini yıllarca reddetti; okunan genom ikisini de kesti, çünkü Afrika dışındaki insanların genomunda yüzde bir ile dört arasında Neandertal izi çıktı: yerine geçme, ama geçerken karışarak. Wegener’in yüzen kıtaları ile kıtaların yerinden kımıldamadığını savunan yerbilim yarım yüzyıl çekişti; okyanus tabanının yayıldığı anlaşılınca ikisi de yarı yarıya haklı çıktı, çünkü kıtalar gerçekten hareket ediyordu ama Wegener’in sandığı gibi kabuğu yarmıyordu, üstünde durdukları levhalarla birlikte hareket ediyordu.
Bir Cevap Bırakın