İklim ile sanat arasındaki ilişkiyi çoğunlukla tek yönlü okuruz. İklim sanatı etkiler, sanatçı da gördüğünü tuvale, sahneye ya da sayfaya taşır. Oysa ilişki çift yönlüdür ve ikinci yön çok daha az konuşulur. Önce zemini netleştirelim. Antropojenik iklim değişikliği, yani küresel ısınmanın başlıca nedeninin insan faaliyetleri olduğu tespiti, bugün bilimsel bir tartışma konusu değil. IPCC’nin (2023) Sentez Raporu, insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının küresel yüzey sıcaklığını 2011-2020 döneminde sanayi öncesi düzeye göre yaklaşık 1,1 °C artırdığını belirtiyor. Crutzen ve Stoermer’in (2000) önerdiği Antroposen kavramı da insanı artık jeolojik bir etken olarak tanımlıyor. Bu çerçevede sanatın, bu insan faaliyetlerinin neresinde durduğu sorusu kaçınılmaz.
Bu soruya en aşırı yanıtı, ironik biçimde, iklim eylemcileri verdi. 14 Ekim 2022’de Just Stop Oil üyeleri Londra’daki National Gallery’de Van Gogh’un Ayçiçekleri’ne domates çorbası fırlattı; tablo camla korunuyordu ve galerinin açıklamasına göre yalnızca çerçeve küçük bir hasar gördü (“Eco-activists,” 2022). Dokuz gün sonra Letzte Generation üyeleri Potsdam’da Monet’nin Saman Yığınları’na patates püresi attı (“Climate activists,” 2022); Ocak 2024’te de Riposte Alimentaire eylemcileri Louvre’daki Mona Lisa’ya çorba fırlattı, 2005’ten beri zırhlı camın ardında duran tabloya zarar gelmedi (“Protesters,” 2024). Eylemcilerin sorusu bilinçli bir kışkırtmaydı. Bir resmin korunması mı, gezegenin korunması mı daha önemli? Eylemlerin etkisi ise tartışmalı. Penn Center for Science, Sustainability and the Media’nın (2023) 1.000’den fazla Amerikalıyla yaptığı ankette katılımcıların yüzde 46’sı bu tür eylemlerin iklim çabalarına desteğini azalttığını, yalnızca yüzde 13’ü artırdığını söyledi. Buna karşılık Ostarek ve ark. (2024), ulusal temsili bir örneklemle (n = 1.415), Just Stop Oil’in otoyol kapatma eylemlerinin ılımlı iklim örgütlerine desteği artırdığını buldu. Ancak bu çalışma tablo saldırılarını değil yol kapatmalarını ölçtüğü için bulguyu sanat eylemlerine aktarmak temkinli olmayı gerektiriyor.
Hedefin neden sanat eseri olduğunu da sormak gerekir. Bir yorum, sanatın toplumsal olarak en çok korunan değerlerden biri olduğunu, dolayısıyla bir tabloya yönelen müdahalenin kısa sürede dikkat çekeceğini söylüyor. Bir başka yorum ise eylemlerin sanat ile yaşam arasında yapay bir karşıtlık kurduğunu, oysa tartışmanın asıl konusunun sanat değil, onu çevreleyen finansal ve kurumsal düzen olduğunu savunuyor. Her iki okuma da kanıttan çok yorum ve hiçbirini kesin bir nedensellik olarak sunmak mümkün değil. Ama açık olan bir şey var. Eylemciler sanatı iklimden bağımsız bir dünya olarak değil, aynı sistemin bir parçası olarak ele almıştır.
Soruyu tersine çevirelim. Sanat dünyası kendi ayak izinin ne kadarını sorguluyor? Julie’s Bicycle’ın Art of Zero raporu (Bottrill & Tickell, 2021), küresel görsel sanatlar sektörünün yıllık emisyonunu ziyaretçi seyahati dahil yaklaşık 70 milyon ton CO2e olarak tahmin ediyor. Bunun yaklaşık yüzde 74’ü, yani 52 milyon ton, ziyaretçilerin müzelere, galerilere ve fuarlara ulaşmak için yaptığı yolculuklardan gelir; seyahat hariç tutulduğunda rakam 18 milyon tona iniyor. Eser nakliyesinin payı ise yaklaşık yüzde 1,4. Beklenenin aksine yük, tablonun taşınmasından çok, tabloya gidenlerin hareketliliğinde, fuar ve bienal ekonomisinde ve müze binalarının enerji tüketiminde birikiyor. Raporun kendisi, rakamların Birleşik Krallık verilerinden genellenmiş, 2019’a ait göstergesel tahminler olduğunu; sanat üretim malzemeleri, dijital faaliyetler, su ve atık gibi kalemlerinse veri yokluğu nedeniyle kapsam dışı kaldığını açıkça belirtiyor.
Dijital sanat bu tabloya yeni bir kalem ekledi. Proof-of-work tabanlı Ethereum ağı, Merge öncesinde Cambridge endeksine göre yılda yaklaşık 21 TWh elektrik tüketiyordu. Eylül 2022’deki proof-of-stake geçişinin ardından bu tüketimin yüzde 99,9’dan fazla azaldığı bildiriliyor (Ethereum Foundation, t.y.). Kaynağın ağın kendi vakfı olduğunu not etmek gerekir. Tahminler yönteme göre değişmekte. Üretken yapay zekâ ise aynı tartışmayı bugün yeniden açıyor. Luccioni ve ark. (2024), görüntü üretiminde bin çıkarım başına ortalama 2,907 kWh tüketildiğini, en verimsiz modelde bin görüntünün 522 akıllı telefon şarjına denk enerji gerektirdiğini hesapladı. Tek bir görüntünün maliyeti küçük ancak sorun ölçekte, yani milyonlarca kullanıcıda başlıyor.
Sanatın bu yükü kendi içinden eleştiren kolları da var. Eco-art, Olafur Eliasson’ın Ice Watch’ı gibi işlerde iklimi seyirciye fiziksel olarak yaşatmayı denedi. Ne var ki Londra’daki 30 buz bloğu Grönland’dan soğutmalı konteynerlerle taşındı ve sanatçı iklimle mücadele için yapılan işlerin de karbon ayak izi bıraktığını kendisi kabul ediyor (Rea, 2018). İklim kurgusu, yani cli-fi, sorunu anlatı yoluyla görünür kılıyor (Trexler & Johns-Putra, 2011). Ghosh (2016) ise çağdaş edebiyatın iklim krizini hâlâ yeterince ciddiye almadığını savunuyor. Demos (2016) bir adım öteden itiraz ediyor. Antroposen anlatısı sorumluluğu soyut bir “insanlığa” yayarken fosil sermayenin ve üretim ilişkilerinin payını gölgede bırakabilir, iklim sanatı da bu evrenselleştirmeye düşerse politik keskinliğini yitirir diyor.
Tarihsel bir karşılaştırma bu noktada öğretici olabilir. Rönesans ressamı iklimi tuvaline taşırken kendi karbon ayak izini düşünmüyordu. İlişki tek yönlüydü ve ölçülemiyordu. Bugünün sanatçısı ise hem iklimi konu edinen hem de üretimiyle ve dolaşımıyla iklimi etkileyen bir konumda. Burada yeni olan, bu çift yönlülüğün ilk kez sayılarla ifade edilebilir hâle gelmesi. Yoksa sanatın dünyaya eser mikatda da olsa maddi bir yük bindirmesi elbette eski bir olgudur.
Veriler, ayak izinin büyük bölümünün sanat yapma eyleminden çok onu dolaşıma sokan altyapıdan geldiğini düşündürüyor. Gallery Climate Coalition gibi girişimler 2030’a kadar sektör emisyonlarını yarıya indirmeyi hedefliyor (Gallery Climate Coalition, t.y.). Ancak gönüllü taahhütlerin bağlayıcılığı ve ölçülebilirliği tartışmalı. Veri eksikliği de hangi önlemin gerçekten fark yarattığını söylemeyi güçleştiriyor. Üstelik sektörün toplamı küresel emisyonların küçük bir bölümü. Asıl önemli olan, sanatın iklim hakkındaki anlam üretme kapasitesiyle kendi yükü arasındaki dengeyi nasıl kuracağımızdır. Tüm bunlar yüzünden hiç mi sanat yapmayacağız? Daha akademik biçimde soralım. Sanatın karbon bedelini hesaplamak, sanat yapma hakkının meşruiyetini mi sorgulatmalı, yoksa sanatın üretilme ve dolaşıma sokulma biçimine dair yeni bir etik çerçeveyi mi zorunlu kılmalı?
Kaynakça
Bottrill, C., & Tickell, A. (2021). The art of zero: An indicative carbon footprint of global visual arts and the transition to net zero. Julie’s Bicycle. https://juliesbicycle.com/wp-content/uploads/2022/01/ARTOFZEROv2.pdf
Climate activists pour mashed potatoes on US$111m Monet work. (2022, October 24). Malay Mail. https://www.malaymail.com/news/world/2022/10/24/climate-activists-pour-mashed-potatoes-on-us111m-monet-work/35263
Crutzen, P. J., & Stoermer, E. F. (2000). The “Anthropocene.” Global Change Newsletter, 41, 17–18.
Demos, T. J. (2016). Against the Anthropocene: Visual culture and environment today. Sternberg Press.
Eco-activists throw soup over Van Gogh’s ‘Sunflowers’ in London. (2022). Ahram Online. https://english.ahram.org.eg/News/477833.aspx
Ethereum Foundation. (n.d.). Ethereum energy consumption. Ethereum.org. https://ethereum.org/en/energy-consumption/
Gallery Climate Coalition. (n.d.). Home. https://galleryclimatecoalition.org/
Ghosh, A. (2016). The great derangement: Climate change and the unthinkable. University of Chicago Press.
IPCC. (2023). Climate change 2023: Synthesis report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (Core Writing Team, H. Lee, & J. Romero, Eds.). IPCC. https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-9789291691647
Luccioni, A. S., Jernite, Y., & Strubell, E. (2024). Power hungry processing: Watts driving the cost of AI deployment? In Proceedings of the 2024 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency. ACM. https://arxiv.org/abs/2311.16863
Ostarek, M., Simpson, B., Rogers, C., & Ozden, J. (2024). Radical climate protests linked to increases in public support for moderate organizations. Nature Sustainability, 7(12), 1626–1632. https://doi.org/10.1038/s41893-024-01444-1
Penn Center for Science, Sustainability and the Media. (2023, March 21). Activist attacks on famous paintings decrease support for addressing climate change, study finds. University of Pennsylvania. https://web.sas.upenn.edu/pcssm/?p=1843
Protesters throw soup at the ‘Mona Lisa.’ (2024). NBC News. https://www.nbcnews.com/news/world/mona-lisa-splattered-soup-latest-target-climate-activists-rcna136043
Rea, N. (2018, December 11). Olafur Eliasson hauls 30 icebergs to London, inviting the public to contemplate the devastating effects of climate change. Artnet News. https://news.artnet.com/art-world/olafur-eliasson-ice-watch-london-1416811
Trexler, A., & Johns-Putra, A. (2011). Climate change in literature and literary criticism. WIREs Climate Change, 2(2), 185–200. https://doi.org/10.1002/wcc.105
Bir Cevap Bırakın