Pulitzer Ödülü kazanan yazar, Oscar adaylı sinema aktörü, ünlü avantgart şair, senaryosunu yazdığı film Cannes Film Festivali’nde büyük ödül alan, “20. Asrın ikinci yarısındaki tartışmasız en büyük oyun yazarı” diye de tanımlanan Sam Shepard, Amerikan sistemine en etkileyici kurşunları atan çok yönlü bir Amerka’lı sanatçıdır.
Amerikan taşrasının pek bilinmeyen bölgelerinden, Amerika’nın kırık ailelerini, evleri terk eden kayıp babaları ve vahşi batıyı anlatan 50’den fazla tiyatro oyunu yazmıştır.
Shepard’ın tiyatro oyunlarının hemen hepsi, Amerika’nın taşrasında sıkılmış kalmış aile fertlerinin ilişkilerindeki sahtelik ve mutlu sonla bitmeyen aşkların dramlarıdır. Sahnedeki karakterlerin korkuları ve davranışları Amerikan toplumunun çöküşünü gözler önüne serer. Amerikan Rüyası’nın çöküşünü yansıtan oyunlarında Shepard’ın karakterlerinin hedefleri, yaşadıkları boğucu, gelenekselleşmiş aile bağları içinde kendi bireyleşme çabalarıdır.
Shepard, köksüzlük psikolojik baskısı içindeki Amerikalıların çağdaş bir dünyada kendilerine uygun benlik bulmaları, uygun davranış biçimleri yaratmadaki başarısızlıklarını bizlere izletir.
Oyunları ve yazdıklarındaki kişiler geleneksel değerlerine bağlı kalarak dünyanın gidişine uyamayacaklarını ve bunun neticesi olarak Amerikan kültürünün iflasını bizlere gösterirler.
Illinois, Fort Sheridan’da 5 Kasım 1943 de doğan Sam’ın babası Samuel Shepard Rogers çiftçi ve eski bir ABD ordusu pilotuydu, annesi Jane bir öğretmendi, babasının çiftliğinin bulunduğu Kaliforniya’nın Duarte şehrinde yaşarlarken Sam, eğitimini Los Angeles’taki Duarte Lisesi’nde tamamladı daha sonra gittiği Mt. San Antonio College’de ise tarım eğitimini tamamladı.
Alkolik babasıyla sık sık çatışmalar yaşadı. Böyle bir çatışmada annesi ve babası arasındaki tartışmaya karıştı. Evi terk etti. At seyisliği, tarımsal işçilik, restoranlarda garsonluk gibi çeşitli işlerde çalıştı. Oyuncu olarak gezici bir tiyatro grubuna katıldı.
Altmışlı yılların başında, kendi deyimiyle “kendisini lunaparktaki bir çocuk gibi hissettiği” New York’un Lower East Side bölgesine taşındı. Lower East Side, ABD’nin hatta dünyanın her bölgesinden gelen sanatçıların, ressam, müzisyen, yazar, aktör, aktris kişilerin yaşadığı bölgedir. New York’ta yaratıcı enerjinin en yüksek olduğu bu bölgede Amerika’ya daha sonra ise dünyaya yayılan heyecan verici, deneysel ve avangart çeşitli sanat akımları doğmuştur.
Kendisini bu atmosferin içinde bulan Sam Shepard tiyatro oyunları yazmaya başlar. Bu arada Sam Shepard, Patti Smith ile kendisini çok etkileyen bir ilişki yaşar. (bugün; Patricia Lee Smith 1975 yılında çıkardığı ilk albümü Horses ile punk rockın doğmasında neden olmuştur. Smith, punkın vaftiz anası olarak bilinen çok ünlü bir müzisyendir)
İlişkileri yedi ay sürmesine rağmen daha sonra yaşam boyu süren bir dostlukları olmuştur.
Yıllar sonra Patti Smith, Sam Shapard ile ilk tanışmalarına bakınca “Onunla ile ilk karşılaştığımda. Enerjisinin yüksekliği dikkatimi çekti. Gözlerinde bambaşka bir pırıltı vardı. Holly Modal Rounders adlı bir rock grubunda davulcuydu . Onun, gelecekte rock’n’roll’un starı olacağını düşünmüştüm. Aslında aynı zamanda çok büyük bir yazar olduğundan ise hiç haberim yoktu.”
Shepard, oyun yazarlığına ilk adımını; 1964 yılında, New York’ta Bowery deki St. Marks Church’te yer alan Theatre Genesis’te sahnelenen “Cowboys” oyunuyla atmıştır.
Sam Shepard, yaşamının büyük bölümünü kırsalda ve Kaliforniya, Virginia ve Kanada da çeşitli çiftliklerde geçirmiş, toprağa ve atlara bağımlı biriydi.
İlk yazdığı ve sahnelenen oyununun Kovboy olması kişiliğine çok uyar. Kovboy kahraman, Amerikan kültüründe gerçeği, adaleti, dürüstlüğü ve onuru temsil eden efsanevi bir figürdür. Carl Jung’un arkitipi olan kovboy figürü aynı zamanda sadece kendini düşünen, bireysel biridir.
Shepard’ın oyunlarında ise, kovboyun temsil ettiği değerlerin artık yeterli olmadığı ortaya konur. Yeni değerler bulunmalı ve yeni kişilikler eklenmelidir.
“Oyun yazarı olmak istemiyordum, rock and roll yıldızı olmak istiyordum… Oyun yazmaya başladım çünkü yapacak başka hiçbir şeyim yoktu. Yani, aklımı kaçırmamak için yazmaya başladım” diyen Sam Shepard’ın Cowboys oyunu, 1960’larda başlayan deneysel tiyatro hareketi olan Off-Off-Broadway sahnesinin önemli bir örneğidir.
Formun Üstü
Patti Smith le beraberlerken 1971 yılında ortaklaşa yazdıkları Cowboy Mouth adlı tek perdelik avangart bir tiyatro oyunu New York’taki American Place Theatre’da sahnelenmiş ve ikili bu oyunda başrolleri oynamışlardır.
Shepard, bir süre Avrupa da yaşamış olan ünlü Amerikalı sanatçılar gibi, köklü Avrupa kültürü içinde yaşamak için Londra’ya gitti. Orada oyunlar yazmaya ve adını daha fazla duyurmaya devam etti.
1984 yılında söylediği: “Amerikalılarda başarısızlık duygusu çok derinlere kök salmış bir durumdadır; belki de bunun nedeni,, yerli bir halkı yok ederek bu ülkeyi ele geçirmiş olmanın verdiği suçluluk duygusu ya da bütünüyle Protestan ahlakıdır. Tam olarak ne olduğunu kestiremiyorum ama bu durum bende büyük bir merak uyandırıyor.” diyen Sam Shepard, Amerika’nın tiyatro anlayışını değiştiren yazdığı tiyatro oyunları yanında,
“… Güney Kaliforniya’da rastlanan o kendine has, geçici toplum yapısındanım; her şeyin yıkılıp gidebileceği ve kimsenin bunun eksikliğini hissetmeyeceği bir ortamdan… ve ondan kaynaklanan kalıcı olmama hissinden; yani hiçbir belirli kültüre ait olmama duygusundan geliyorum.” demektedir.
“Eserlerim granite yazılmıyor. Bir müzik parçası çalmak gibi. Havaya karışıyor ve sonsuza dek kayboluyor” diyen Sam Shepard’ın tiyatro oyunları ünlü bir eleştirmene göre “çağdaş Amerikan tarihini ve toplumsal-siyasi manzarayı belgeleyen yapıtlar olarak görülmelidir; zira bu oyunlar, Amerikan kültürünü ve Amerikan duyarlılığını oluşturan imgeler, simgeler ve deyimler için bir depo işlevidir”
Bazı oyunlarının ismine bakınca da bu depolama anlaşılıyor.
Gömülü Çocuk ( 1978, Pulitzer Ödülü sahibi)
- Gerçek Batı
- Aşka Aptal
- Aç Sınıfın Laneti
- Aklın Yalanı
- Suçun Dişi
- Kovboylar
- Kaya Bahçesi
- Şikago
- Kızılhaç
- La Turista
- Sidewinder Operasyonu
- Bir At Hayalperestinin Coğrafyası
- Si-dairede intihar
- Melek Şehri
- Aksiyon
- Simpatico
- Cehennem
Carl Jung un baba figürü arketip çok önemlidir. O psikolojik baskı kişinin yaşamı boyu yaptıklarında görülür.
Jung “o kişinin neyin arayışında olduğunu ne kadar az anlarsak, kendimizi de o kadar az anlarız; böylece bireyi köklerinden ve ona yol gösteren içgüdülerinden mahrum bırakmaya tüm gücümüzle katkıda bulunmuş oluruz.” demektedir..
Sam Shepard, eserlerindeki aile reisleri ve çöken aile ilişkilerinde alkolik babası ile olan ilişkisi net olarak görülmektedir.
Baba figürü, Sam Shepard’ın oyunlarında saplantı halinde görülür.
Shepard, önemli eserlerinde babaları; evden çekip giden sorumsuz, sarhoş, çöküş halindeki aile reisleri olarak yazmıştır.
Buried Child / Gömülü Çocuk, Curse of the Starving Class / Açlar Sınıfının Laneti, True West / Gerçek Batı, Fool for Love / Aşk Çılgınları, A Lie of the Mind / Zihnin Bir Yalanı, The Late Henry Moss / Merhum Henry Moss, oyunlarında baba figürü yer alır.
Sadece yazdığı oyunlarda tiyatro sahnesinde babasıyla uğraşmadı. Çok satan otobiyografik The One Insıde / İçimdeki Kişi kitabında, Felicity öyküsünde kendisi küçükken babasının sevgilisi ile evlerinde sex yapışını anlatır.
Oğlunun bütün bu yaptıklarından alkolik baba, Samuel Shepard Rogers dünya tiyatro tarihinde eşi olmayan bir şekilde rövanşını almıştır..
1979 yılında Pulitzer Ödülü’nü kazanan *Buried Child*’ın (Gömülü Çocuk) Santa Fe, New Mexico’daki oynanışı sırasında Samule Shepard Rogers tiyatro salonuna sarhoş bir halde geldi.
Oyun sırasında kendisinden esinlenilerek yazılan alkolik baba karakteri sahnede konuşurken ayağa kalkıp sahneye doğru “Sam, sen lanet bir yalancısın, her zaman da yalancıydın!” diye bağırmıştır.
Sam Shepard iş için New York veya Los Angeles’a gidiyor olsa da, kalbi Kentucky’deki çiftliğindedir. Yaklaşık 30 yıldır hayat arkadaşı olan oyuncu Jessica Lange ile birlikte yaşadığı yere hemen döner atlarının yanında kendini iyi hisseder.
Seksenli yılların başlarında Shepard ve ailesi San Francisco’nun bir banliyösünde yaşıyordu; kendisi ise sadece bir oyun yazarı olarak değil, aynı zamanda “Days of Heaven”, “Resurrection”, “Raggedy Man”, “The Right Stuff” ve “Country” gibi filmlerdeki oyunculuğuyla da ün kazanmıştı. Popüler medyanın yazdığına göre, “Shepard’ seksenlerin süperstarı” ydı.
Sadece filmlerde oynamıyor, Hollywood!un sinema bakışında da değişiklik olmasını istiyordu.
1982 yılında Hamnett filmini yaparken, Wim Wenders Hollywood’a yerleşip orada filmler yapmak istiyordu, Aniden eline bu şansın geçtiğine inanır. O yıl daha kitap olarak basılmamış olan Sam Shepard’ın otobiyografik kitap taslağını okur. Orada okuduğu bir öykünün çok güzel bir Hollywood filmi olacağına karar verir. Öykünün senaryo çalışmalarına başlar. O tarihlerde Berlin’den tanıdığı Nastassia Kinski Hollywood’a taşınmıştır. Onun başrolde oynatacaktır. Başrol erkek oyuncu ise çok ünlü bir aktör olan Sam Shepard olacaktır. Hemen bu kişilerle iletişim kurar. Sam erkek başrol oyuncuyu kendisinin değil de yakın arkadaşı Harry Dean Stanton’un oynamasını önerir. Filmin senaryosunu da Sam Shepard Kit Carson’la birlikte yazar. Senaryonun ilk taslağı 1982 yılı içinde tamamlanır. Kinski ve Stanton dan onay alan Wim Wenders filmi için yapımcı firma bulmak için Hollywood da çalmadık kapı bırakmaz. Film bu ünlü başrol oyuncularla, Sam Shepard’ın senaryo yazmasıyla filmin bütçesi 1 milyon dolardır. Hollywood yapımcılarınca çok düşük bütçeli bir hayal film olarak değerlendirilir. (Film 1 milyon 100 bin dolara tamamlanmıştır). Wim Wenders daha sonra “ Hollywood’da 7 ayımı boşa harcadım. Her gittiğim firma veya kişi bu bütçeye bu film çıkmaz deyip, beni ciddiye bile almadı. Çok canım sıkılmıştı Avrupa’ya döndüm ve orada yatırımcı buldum. Paris Texas filmini işte böyle yaptık”
Paris Texas filmi 1984 yılında Cannes Film Festivali’nde en iyi film ödülünü almıştır.
Tüm bunların yanı sıra, Sam Shepard yayınlanmış olan 2 romanı ve 5 tane öykü kitabıyla bir edebi değerdir. Onun hakkında yazılmış kitaplar, sanatı üzerine kaleme alınmış akademik incelemeler, eserlerine dair eleştirel çözümlemeleri, yarattığı sahne tekniğine dair analizler içeren sayısı yüzü aşkın kitap bulunmaktadır.
UNUTULMAZ ANI
1983 yılının Eylül ayında New York Film Festivali TV programını yapıyordum. Festivalde o gece galası yapılan Country filmi oynamıştı. Filmin gösterimi sonrası Central Park içindeki Green House da filmin kokteylindeydik. Bara yaklaşıp içkimi söylerken, biraz evvel filmde başrolde oynayan Sam Shepard belirdi. O viskisini alırken konuşmaya başladık. Onun unutamayacağı gecelerden birini yaşamaktaydı. Jessica Lange’le ilişkileri o filmde başlamıştı. 30 yılı aşkın beraberliklerinin ilk adımları atılmaktaydı. Daha sonra kendisinin her gelişinde New York Upper West Side barlarında, benim gittiğim Viriginia’da çiftliklerinde arkadaşlığımız sürdü.
1986 yılında onun oyunu Fool For Love / Aşk Delisi ni New York’ta sahneye koymak istedim. Bilmiyordum ki o oyunu kendisi 1983’de New York’ta yönetmiş ve sadece o oyunun New York’ta yapılmasına izin vermiyormuş. Menajeri aradı “ bir gün tekrar ben sahneye koyabilirim Fool For Love’ı” dediğini bana söyledi ve benim oyunumu başlamadan yasaklamaya kalktı. Yapacak bir şeyim yoktu. Kendisini aradım durumu anlattım. Sadece dinledi. “Görüşürüz “dedi. Telefonu kapadıktan 15 dakika sonra menajeri aradı “New York’ta oyunu yapabilirsiniz kendisi özel izin verdi” dedi. Böylece New York’ta Sam Shepard dışında Fool For Love’ı sahneye koyan tek kişi oldum.
Sam Shepard düzgün karakteri ve duruşuyla, başta Amerikan tiyatrosu ve sanat dünyasına kattıklarıyla devamlı olarak anılacak bir kişidir.
Şiirinde yazdığı gibi:
bir kaçabilsem
bütün düşüncelerden
bir boşluk koyup araya
bir mola alabilsem
düşsem yollara
bomboş olsa kafam
bir kereliğine
yalvarmıyorum
dizlerimin üzerine çökmüyorum
savaşacak halim yok hiç
Sam Shepard 27 Temmuz 2017 de öldü.
Bir Cevap Bırakın