Önde gelen uluslararası festivallerde boy göstermiş yılın dikkate değer filmlerinin Ekim ayından bu yana birbiri ardına vizyona girme silsilesi (*) içinde en merakla beklenen filmlerden biri olan, yaşayan en tanınmış İspanyol yönetmeni konumundaki Pedro Almodóvar’ın yeni filmi Buruk Noel (Amarga Navidad) de dün vizyona girdi.
Cannes’da yarışmış olan (ama En İyi Ses Kuşağı Ödülü ile yetinen) Buruk Noel’in baş karakteri iki hafta önce gösterime giren bir diğer İspanyol filmi En Sevdiğim’de (El ser querido) olduğu gibi bir yönetmen. En Sevdiğim’in konusu bir filmin çekim aşamasında geçiyordu, Buruk Noel’inki ise senaryo yazım aşamasında.
Buruk Noel’de iç içe geçmiş iki olay dizgesi izliyoruz: Biri senarist-yönetmen Raúl Rossetti’nin yazmakta olduğu senaryodaki olay dizgesi, diğeri ise Raúl’un bu senaryoyu yazma sürecinde yaşadıkları. Böylece Buruk Noel esas itibariyle bir sanatçının, bir kurmaca eser yaratıcısının kendi ve çevresindekilerin yaşam deneyimlerini kurmaca eser yaratımına nasıl yansıttığına dair bir film olarak şekillenmiş. Bu, kuşkusuz sinemada ilk kez işlenmiş bir tema değil. Bir diğer büyük İspanyol yönetmen, Carlos Saura benzer bir süreci, sahnelenecek bir tango müzikalinin senaryo yazımı dahil ön hazırlıklarını konu alan Tango’da (1998) perdeye getirdiğinde sanatçının esin kaynakları arasına sanatçının özel yaşamının yanı sıra ülkesinin toplumsal tarihini ve diğer sanatçıların kültürel birikimini de katmıştı. Almodóvar ise sanatçının esin kaynaklarını çok daha bireysel düzeyde sınırlı olarak ele alıyor.
Raúl’un yazmakta olduğu senaryonun baş karakteri de bir yönetmen (bu kez kadın bir yönetmen). Yazım aşamasındaki bu senaryo pek çok motif içermekle birlikte sevdiklerinin ölümünün insanlar üzerindeki travmatik etkisi üzerine yoğunlaşıyor. Filmin en dokunaklı mizansenleri, kadın yönetmenin ve arkadaşlarının hüzünlü şarkılar dinledikleri sahneler.
Raúl’un yazmakta olduğu senaryo ilerledikçe kadın yönetmen de bir senaryo yazmaya başlıyor, bu noktada yönetmenin yakın bir arkadaşı, yazılmaya başlanan senaryoda kendisi ve kocası arasındaki gelgitli ilişkiden de esinlenilmiş olmasına bozuluyor. Bu durum Raúl’un bir önsezisi olabilir çünkü daha sonra Raúl’un da eski bir yakın çalışma arkadaşı Raúl’un yazmakta olduğu senaryoda kendisinin bir yakının trajik durumundan esinlenen pasajları öfkeyle karşılıyor. Böylece Buruk Noel sanatın yaşamdan nasıl ‘beslendiği’ (!) sorunsalının içine sanatçının yakın eş-dost çevresi başta olmak üzere başka insanları bu açıdan esin kaynağı olarak işlemesinin faydacı bir yaklaşım olabileceğine ilişkin tartışmaları da yediriyor, hatta giderek ön plana çıkarıyor.
Sonuçta Buruk Noel alışkın olduğumuz Almodóvar filmlerinden değil. Ama yılın kalburüstü, dikkate ve kayda değer filmlerinden.
1973 Şili darbesi arifesinde geçen ‘kara komedi’ Vahşi At Dokuz
Geçen hafta vizyona girmiş olan kara komedi Vahşi At Dokuz (Wild Horse Nine) ise bu yılın açık ara en etkileyici ve aynı zamanda en tartışmaya açık filmlerinden. Dünya prömiyerini bu yılki Venedik Film Festivali’nde yapmış olan ve başroldeki John Malkovich’in En İyi Erkek Oyuncu Ödülü’nü kazandığı Vahşi At Dokuz’un konusu 1973 yılında Şili’de Marxist devlet başkanı Salvador Allende’ye karşı gerçekleştirilen askeri darbenin hemen arifesinde geçiyor ve filmin iki “kahramanı” (!) bu darbenin hazırlıklarını yürütmüş ve tamamlamış olan iki CIA görevlisi. Bu örtülü operasyon görevlilerinden (Malkovich’in canlandırdığı) Chris ölümcül bir hastalık dolayısıyla yaklaşık bir hafta ömrü kaldığı için son günlerini geçirmek üzere Şili açıklarındaki, devasa anıtsal heykellerin bulunduğu Paskalya Adası’na meslektaşı ve yakın arkadaşı Lee ile gelmiştir. Nedamet getirme belirtileri gösteren Chris son günlerinde anılarını yazma niyetini ifade etmekte ve bu durum şefleri MJ’i dış ülkelerdeki operasyonların ifşasının yanı sıra Kennedy suikastına ilişkin de ifşaatlarının olabileceği zannıyla tedirgin etmektedir.
Malkovich yaşayan en iyi erkek oyunculardan biri olduğunu Vahşi At Dokuz’da yine sergiliyor ama film onun performansının da ötesinde bazı açılardan çok sağlam, çok dişe dokunur, hatta zülfüyâra dokunan bazı açılardan ise çok kaygan bir zeminden yükseliyor. Her şeyden önce demokratik seçimler sonucu işbaşına gelmiş Allende’nin katledildiği ve Şili’nin on yıllar boyu sürecek kanlı bir askeri diktatörlüğe mahkûm edildiği bir trajedinin arka planda olduğu bir kara komedi fikri baştan yadırgatıcı. Ancak ilkesel olarak böylesi bir çekincenin Nazi toplama kamplarında geçen Hayat Güzeldir (La vita è bella, 1997) için de baştan dile getirilmiş olduğunu ama sonuçta filme dair genel konsensusun farklı şekillendiğini anımsamakta fayda var.
Vahşi At Dokuz Şili’de yaşanacakların korkunçluğunu iliklerinize kadar hissettirecek, kanınızı donduracak, unutulmayacak sekanslar içeriyor; üstelik bunu olanları perdeye getirerek değil, kısa bir süre sonra olacakları ileri yaşlardaki bir Amerikalının -Chris’in- Şilili genç bir kadına tane tane anlatması karşısında genç kadının dehşete düşmesi üzerinden gerçekleştiriyor ki bu, pek çok olası diğer konvansiyonel sinemasal temsillerden çok çok daha etkileyici, dört dörtlük bir sinemasal buluş.
Chris’in bir miktar duygusal yakınlık duyduğu genç kadına hayat tavsiyesi polis olsun, asker olsun tüm üniformalıları öldürmenin, hatta büyüdüğünde asker ya da polis olmak istediğini söyleyen küçük çocukları dahi daha çocukken öldürmenin gerektiği ama öldürmekle bitmeyecekleri için olabilecek en uzak bir diyara gidip elde silah hazırda beklemek…
Dolayısıyla Vahşi At Dokuz CIA’nın, Amerikan emperyalizminin vahşetini sulandıran, hafifseten bir film olmak bir yana tam tersine buna karşı öfkeyi bileyen bir film. Ancak Vahşi At Dokuz’daki netameli husus filmin baş karakterleri olan iki CIA görevlisinin izleyiciye sunum biçimleri ve izleyicinin bunlara bireysel düzeyde yaklaşımının nasıl yönlendirildiği. Chris yukarıda açımladığım üzere belli ölçülerde nedamet getirme aşamasında bir karakter. Ancak yan karakter konumundaki Lee için ise her ne kadar sonunda arkadaşını korumak doğrultusunda bir aksiyon alsa da kariyerleri boyunca ne Şili’de ne de geçmişte yaptıklarına ilişkin böyle bir vicdan muhasebesi emaresi hiç yok ve -buna karşın yine de- bir ikili olarak Chris ve Lee icraatlarından bağımsız olarak, icraatlarına rağmen son derece ‘kafadar’ iki ‘kanka’ olarak sunuluyorlar. Senarist-yönetmen Martin McDonagh’ın politik ve etik boyutu da olan bir nedamet öyküsüyle farzımuhal bir ucuz edebiyat anlatısında çok iyi çalışabilecek son tahlilde apolitik bir erkek dostluğu / kankalık öyküsünü bir arada sunma girişimi filmi kısmen tutarsızlaştırmış ve CIA cellatlarını sempatik gösterme eleştirisine açık hale getirmiş.
Rahatsız edici bu yönü bir yana, Vahşi At Dokuz izlendiğinde unutulmayacak filmlerden. Chris’in Şilili genç kadına onu bir arabaya zorla bindirmek isterlerse canı pahasına karşı koyup direnebildiği kadar direnmesini önermesinin üzerinden çok geçmeden -daha darbe gerçekleşmeden- genç kadının kendini böyle bir durumda buluvermesi filmin en tüyler ürpertici sahnelerinden. Bu dehşetengiz sahnenin en sonunda genç kadının Chris’in genel hayat tavsiyesi doğrultusunda bir aksiyon alışı ise dört dörtlük!
Vahşi At Dokuz’un belki de en can acıtıcı diyaloğu genç kadının bütün bu olacakları engellemek için yapılabilecek bir şey yok mu sorusuna Chris’in geçmişe dönüp başka birini başkan seçmeniz demesi… Muktedirlerin başa geçmesini istemediklerini demokratik biçimde seçilmiş olmalarına karşın ‘indirme’ kararlılıklarının ülkemiz özelinde günümüzde, başa geçmelerini, demokratik biçimde seçilmelerini, seçim kazanmalarını en baştan engellemeye dönüşmüş olduğunu da gayriihtiyari olarak duyumsatıyor Vahşi At Dokuz.
(*) bkz.: https://ekdergi.com/kefaret-savas-denen-melanet-uzerine-dusundurucu-bir-film/, https://ekdergi.com/devrinin-adami-bir-isbirlikcinin-notr-portresi/, https://ekdergi.com/nobet-toplumsal-elestirel-taslama-iceren-bir-beden-korku-filmi/
Bir Cevap Bırakın