Soylulaştırma (gentrification) kavramı, kentsel sosyolojide bir semtin düşük gelirli veya eski sakinlerinin yerini, daha yüksek gelirli ve kültürel sermayesi güçlü yeni sakinlerin almasını tanımlar. Kavram İngilizce “gentry” (kibar tabaka) kökünden türemiştir ve ilk kez 1964’te sosyolog Ruth Glass tarafından Londra’daki işçi mahallelerinin orta sınıf tarafından devralınmasını anlatmak için kullanılmıştır. İstanbul’da bu sürecin en görünür örneklerinden biri, Beyoğlu’nun Asmalımescit-Tepebaşı-Şişhane hattıdır.
Meyhane Kültürü ve Süreklilik
Bu hattın “entelektüel mahal” olma vasfı 1990’dan çok önce başlar. Asmalımescit Sokağı, 1930’lardan itibaren Çiçek Pasajı ve Krepen Pasajı içinde açılan meyhanelerle anılır; bu mekânlar 1960’lara kadar canlılığını korumuş, 1980’lere gelindiğinde sokakta yalnızca birkaç meyhane kalmıştır. Krepen Pasajı’nın yıkılmasının ardından oradaki işletmelerin sokağa taşınmasıyla Asmalımescit yeniden “meyhaneler sokağı” hüviyetine bürünmüştür. 1982’de açılan Yakup 2, kimi çevrelerde “entelektüel meyhane” olarak anılmış; bu tabir, mekânın müdavimleri arasındaki yazar, gazeteci ve sanatçı yoğunluğuna işaret eder. Dolayısıyla 1990 sonrasında yaşanan değişim, boş bir zemine değil, zaten bir kültürel kod taşıyan bir dokuya eklemlenmiştir.
İkinci Soylulaştırma Dalgası (1990’lar)
Kentsel sosyoloji literatüründe bu dönem net biçimde adlandırılır. 1990’ların sonlarında Beyoğlu’nda yaşanan “ikinci soylulaştırma dalgası”, Cihangir, Galata ve Asmalımescit mahallelerini kapsamış; İstiklal Caddesi’nin “yeniden canlandırılması” söylemi altında ilerlemiştir. Asmalımescit özelinde süreç iki koldan işlemiştir: konut soylulaştırması (eski apartmanların özgün dokusu korunarak yenilenmesi) ve caddeye yakınlığın getirdiği daha yoğun bir ticari soylulaştırma. Bu ayrım önemlidir, çünkü mahallenin bugünkü “galeri + meyhane + kafe” karma dokusunun kökeni burada yatar.
Kurumsallaşma (2000’ler)
2000’lerin başı, bölgenin bohem bir buluşma noktası olmaktan çıkıp kurumsal bir çağdaş sanat altyapısına kavuştuğu evredir. 2001’de Meşrutiyet Caddesi’nde kurulan Galerist, bu dönüşümün simgesi sayılabilir: yalnızca sergi mekânı değil, ArtUnlimited dergisiyle yayıncılık faaliyeti de yürüten, sanatçı monografileri basan bir yapıya dönüşmüştür. Aynı dönemde civarda açılan galeriler, Tepebaşı-Asmalımescit hattını İstanbul çağdaş sanat piyasasının coğrafi merkezlerinden biri hâline getirmiştir.
Merkezin Kayması (2010’lar sonrası)
Burada literatür, doğrusal bir “artış” hikâyesinden çok, bir zirve ve ardından kısmi göç eğrisine işaret eder. 2010’lu yıllardan itibaren Dirimart ve Arter gibi büyük galerilerin bir kısmı Dolapdere’ye taşınmış ya da şube açmıştır. Akademik yazında bu yeni odak doğrudan “Dolapdere’de sanatsal soylulaştırma” başlığıyla incelenmeye başlanmıştır. Bu durum, Asmalımescit’in sanatsal işlevini tamamen yitirdiği anlamına gelmez; ancak “merkez” konumunun paylaşıldığını, hatta kısmen el değiştirdiğini gösterir.
Sonuç
Asmalımescit-Tepebaşı-Şişhane hattındaki sanat ve entelektüel yoğunlaşması, tek bir kırılma anından değil, üst üste binen dört katmandan oluşur ki bu da yüzyıllık bir meyhane-sohbet kültürü, 1990’ların soylulaştırma dalgası, 2000’lerin galeri-yayın kurumsallaşması ve 2010 sonrasının kısmi merkez kaymasına işaret eder. Madalyonun iki yüzü vardır: tarihi dokunun restorasyon yoluyla korunması ve kültürel üretimin mekânsal yoğunlaşması bir yanda; eski sakinlerin yerinden edilmesi ve mahallenin giderek turistikleşmesi öte yanda durur. Bu ikilik, soylulaştırma yazınının hemen her örnekte karşılaştığı temel gerilimdir.
Kaynakça
- Glass, R. (1964). London: Aspects of Change. London: MacGibbon & Kee.
- Ergün, S. (2022). Galerilerden Müzelere Mekanlar ve Alanlar: İstanbul Dolapdere Semtinde Sanatsal Soylulaştırma. Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
- Time Out İstanbul, “Galerist” ve “Galerist Tepebaşı” mekân künyeleri.
- Tari‘hi’kayeler (2008). “Meyhane Tarihi.” [tarihikayeler.wordpress.com]
Bir Cevap Bırakın