Kültürel miras, yalnızca geçmişten kalan taşların değil; o taşlara anlam veren toplumsal hafızanın da adıdır. Bu nedenle asıl soru, mirasın kime ait olduğundan çok, onun adına kimin karar verdiği ve sorumluluğu kimin üstlendiğidir.
Sahiplikten koruyuculuğa
Bir arkeolojik alanın tapusu devlete, bir sivil mimarlık örneği özel kişiye, tarihî bir meydanın idaresi belediyeye ait olabilir. Ne var ki kültürel mirasın değeri, hukukî mülkiyet sınırlarına sığmaz. Çünkü bir yapı, nesne ya da peyzaj; geçmişi belgelemesinin yanı sıra toplumun kimlik kurma biçimine, gündelik hayatına ve gelecek tasavvuruna da katılır. Bu yüzden “kimin?” sorusuna yalnızca tapu kayıtlarıyla cevap vermek, mirası yaşayan bağlamından koparmak anlamına gelir.
Devletin rolü burada vazgeçilmezdir. Koruma mevzuatını oluşturmak, bilimsel araştırmayı desteklemek, kaçakçılığı önlemek, uzman kurumları finanse etmek ve mirası kamu yararı adına gözetmek kamusal otoritenin temel görevleridir. UNESCO’nun 1972 Dünya Mirası Sözleşmesi de devletlere, kendi sınırları içindeki kültürel ve doğal mirası belirleme, koruma ve gelecek kuşaklara aktarma sorumluluğu yükler. Ancak yetkinin merkezde toplanması, her zaman etkili koruma anlamına gelmez. Yerel bilgi dışlandığında, iyi niyetli projeler bile kent sakinlerinde yabancılaşma yaratabilir.
Kent yalnızca dekor değildir
Bir kentin mirası, yalnızca anıtsal yapılarından oluşmaz. Mahalle ölçeğindeki çeşmeler, pazar yerleri, eski sinemalar, endüstri yapıları, mezarlıklar, sokak adları, zanaatlar ve sözlü anlatılar da ortak belleğin parçalarıdır. Bunları en yakından tanıyanlar çoğu zaman o çevrede yaşayanlardır. Dolayısıyla belediyelerin ve yerel toplulukların koruma kararlarına katılması, yalnızca demokratik bir tercih değil; nitelikli korumanın da şartıdır.
İstanbul Kara Surları’nı yalnızca restore edilecek tarihî bir duvar olarak görmek, çevresindeki mahalleleri ve gündelik yaşamı görünmez kılar. Benzer biçimde Hasankeyf’in taşınabilen anıtlarını korumak, Dicle kıyısında yüzyıllar boyunca oluşmuş yer duygusunu bütünüyle taşımaya yetmez. Göbekli Tepe ise bilimsel önemi kadar, Şanlıurfa’nın kültürel ve ekonomik hayatıyla kurduğu ilişki üzerinden düşünülmelidir. Bu örnekler, korumanın tek başına fiziksel yapıyı sağlamlaştırmak değil, miras ile toplum arasındaki bağı sürdürmek olduğunu gösterir.
Bir başka mesele de mirası kimin anlattığıdır. Bir yapının hangi döneminin öne çıkarıldığı, hangi topluluğun adının tabelaya yazıldığı ve hangi hatıranın sessiz bırakıldığı tarafsız kararlar değildir. Kilise, cami, sinagog, fabrika ya da askerî yapı; farklı kesimler için farklı, hatta çatışan anlamlar taşıyabilir. Akademik bilgi bu çoğulluğu düzenler, fakat tek bir resmî anlatıya indirgememelidir. Müzelerde, ören yerlerinde ve kent rotalarında kullanılan dil; toplumun bütün katmanlarını görünür kılabildiği ölçüde güven üretir. Aksi hâlde korunan yapı ayakta kalırken, onu anlamlı kılan hafıza eksilebilir.
Kültürel mirasın ekonomik değeri de sahiplik tartışmasını keskinleştirir. Turizm geliri, tarihî çevrenin bakımına kaynak sağlayabilir; ancak ziyaretçi sayısı tek başarı ölçüsüne dönüştüğünde kent, sakinleri için yaşanacak yer olmaktan çıkıp seyredilecek bir sahneye dönüşür. Kiraların yükselmesi, geleneksel işlevlerin kaybolması ve kamusal alanların ticarileşmesi, korumanın toplumsal maliyetini yerel halka yükleyebilir. Bu nedenle gelir paylaşımı şeffaf olmalı; elde edilen kaynaklar yapının yanı sıra çevresindeki yaşamı, küçük esnafı ve kültürel üretimi de desteklemelidir. Koruma politikası, bir bölgeyi dondurmak ya da pazarlamak değil, değişimi tarihî sürekliliğe zarar vermeden yönetmektir.
“Hepimizin” demek neyi gerektirir?
Mirası “hepimizin” ilan etmek ilk bakışta kapsayıcıdır; fakat bu söz, sorumlulukla desteklenmediğinde kolayca boş bir slogana dönüşür. Herkesin mirastan yararlanma hakkı varsa, onu aşırı turizmden, rant baskısından, bilgisiz müdahalelerden ve gündelik ihmallerden koruma yükümlülüğü de vardır. Ziyaretçinin davranışı, yatırımcının yaklaşımı, akademisyenin dili, yerel yönetimin imar kararı ve devletin bütçe tercihi aynı koruma zincirinin halkalarıdır.
Avrupa Konseyi’nin 2005 tarihli Faro Sözleşmesi, kültürel mirası yalnızca uzmanların tanımladığı nesneler bütünü olarak ele almaz; insanların ona yüklediği anlamları ve “miras toplulukları”nı öne çıkarır. Bu yaklaşım önemlidir, çünkü uzmanlık ile katılımı birbirinin karşıtı olmaktan çıkarır. Koruma kararları elbette arkeolog, mimar, sanat tarihçisi, konservatör ve şehir plancılarının bilimsel birikimine dayanmalıdır. Fakat o kararların toplumsal karşılığı, yerel halkın deneyimi ve itirazı dinlenmeden kurulamaz.
Asıl ihtiyaç, tek bir sahip belirlemek değil, çok katmanlı bir koruyuculuk modeli kurmaktır. Devlet hukukî güvenceyi ve kaynakları sağlamalı; belediyeler mirası kent planlamasının merkezine yerleştirmeli; üniversiteler ve müzeler bilgiyi kamuyla paylaşmalı; yerel topluluklar karar süreçlerinde gerçek söz sahibi olmalıdır. Özel sektör ise kültürel mirası yalnızca marka değeri ya da turistik gelir olarak görmemeli, korumanın uzun vadeli maliyetini de üstlenmelidir.
Kültürel mirasın mülkiyeti parçalı olabilir; fakat anlamı kamusaldır. Onu geçmişin dokunulmaz bir vitrini olarak değil, bugünün adalet, aidiyet ve kent hakkı tartışmalarının parçası olarak görmek gerekir. Bu nedenle en dürüst cevap şudur: Kültürel miras devletin korumasında, kentin hafızasında ve hepimizin sorumluluğundadır. Hiç kimsenin onu tek başına sahiplenme hakkı yoktur; herkesin gelecek kuşaklar adına gözetme borcu vardır. Çünkü gelecek kuşaklara bırakacağımız şey yalnızca anıtların kendisi değil, onlarla kurduğumuz adil, çoğulcu, canlı ve ortak bir ilişkidir.
Kaynak notu
Görseller Wikimedia Commons’tan, belirtilen Creative Commons lisansları ve fotoğrafçı atıflarıyla kullanılmıştır.
Bir Cevap Bırakın