Şiirin Enkazında İki Tek: Bir Hafıza Siyaseti Olarak İki Tek
Türk şiirinin son kırk yılına bakıldığında iki büyük eğilim arasındaki gerilim hemen fark edilir. Bir tarafta şiiri büyük ölçüde dilsel bir deney alanı olarak gören, tarihin ve siyasetin ağırlığını estetik yapının dışında bırakmaya çalışan damar vardır. Diğer tarafta ise şiiri yalnızca bireysel duyarlılığın değil, toplumsal belleğin, kırılmaların ve bastırılmış tarihlerin taşıyıcısı olarak kabul eden bir çizgi bulunur. Bu iki kutup arasındaki tartışma aslında modern şiirin temel sorularından birini yeniden gündeme getirir: Şiir dünyayı değiştirebilir mi, yoksa yalnızca dünyanın yıkıntıları arasında estetik bir sığınak mı yaratabilir?
Tozan Alkan’ın İki Tek adlı kitabı tam da bu sorunun ortasında durur. Kitap, şiiri politik bildirinin basit bir aracı hâline getirmediği gibi, estetik özerkliği bir kaçış biçimine de dönüştürmez. Alkan’ın şiiri, tarihin yükünü taşıyan fakat bu yük altında ezilmeyen bir şiirdir. Onun temel meselesi, yenilgilerin kaydını tutmak, unutulmuş hayatların izini sürmek ve bireysel acının arkasındaki kolektif yarayı göstermektir.
Kitabın adı bu açıdan oldukça belirleyicidir. “İki tek”, Türkiye’de gündelik hayatın sıradan bir meyhane söyleyişi gibi görünür; ancak şiirsel bağlam içinde bakıldığında iki yalnızlığın, iki kaybın, iki insanın aynı masada buluşma ihtimalidir. Bu nedenle “iki tek”, yalnızca bir içki ölçüsü değildir; hayatın eksik kalmışlığının metaforudur. İnsan, bir yanıyla yenilmiş, bir yanıyla hâlâ direnmektedir.
Kitabın merkezindeki temel gerilim şudur: Kaybedenlerin şiiri nasıl kurulabilir? Çünkü modern tarih çoğunlukla kazananların arşividir. Resmî anlatılar başarıları, zaferleri, iktidarları ve büyük aktörleri kaydeder. Oysa sıradan insanların hayatları; bakkalların, emeklilerin, göçmenlerin, işçilerin, sokakta kalanların ve unutulmuş âşıkların hikâyeleri çoğu zaman tarihin dışına itilir. Tozan Alkan’ın şiiri tam da bu dışarıda bırakılan alana yönelir. Walter Benjamin’in tarih anlayışı burada önemli bir anahtar sunar. Benjamin’e göre tarih, yalnızca ilerlemenin parlak anlatısı değildir; aynı zamanda enkazlarla dolu bir geçmiş yığınıdır. Tarih meleği yüzünü geçmişe çevirmiştir, fakat ilerleme adı verilen fırtına onu geleceğe doğru sürükler. İki Tek, Benjamin’in bu tarih duygusuna yakın biçimde geçmişin enkazlarına bakar. Ancak bu bakış nostaljik değildir. Şair geçmişi idealize etmez; aksine geçmişteki kırılmaların bugünün içinde yaşamaya devam ettiğini gösterir. Bu nedenle kitabın ilk şiirlerinden itibaren “ses” kavramı büyük önem kazanır:
“Sesin abluka altına alınmış bir çağrıdır
sessizliğimize. Sesin çocukluğunu yaşamamış
bir ülke. İnsanlığın kalbi sesin …” (Akıp gidiyor hayat, s.13)
Buradaki “ses”, romantik anlamda bireysel bir ifade değildir. Şairin kurduğu anlam alanında ses, bastırılmış toplumun kendini var etme biçimidir. Sesin abluka altında oluşu yalnızca konuşma özgürlüğünün engellenmesi değildir; hafızanın, hatırlamanın ve ortak bir gelecek kurma ihtimalinin de kuşatılmasıdır. Bu noktada Hannah Arendt’in kamusal alan düşüncesiyle güçlü bir paralellik kurulabilir. Arendt’e göre insanı siyasal bir varlık yapan şey yalnızca toplum içinde yaşaması değil, ortak bir dünyada konuşabilmesi ve görünür olabilmesidir. Sessizlik, yalnızca susmak değildir; insanın kamusal varlığının silinmesidir. Alkan’ın şiirindeki “ses”, bu nedenle estetik bir unsurdan çok etik bir sorumluluğa dönüşür. Şair aynı şiirde coğrafyayı da politik bir hafıza alanına çevirir:
“… Kenan ülkesinin bir kıyısında
nadasa bırakılmış, yılkıya çıkmış
geriye bir kuru rüzgâr kalmış, esmerliğinin
içinden havalanan yoksulluk gibi
akıp gidiyor hayat” (Akıp gidiyor hayat, s.13)
Burada doğrudan sloganlaştırılmış bir politik söylem yerine tarihsel ve mitolojik çağrışımlarla çalışan bir şiir dili vardır. “Kenan ülkesi” göndermesi yalnızca kutsal metinlere değil, aynı zamanda savaşların, sürgünlerin ve toprak kayıplarının tarihine açılır. Şair belirli bir coğrafyayı anlatırken aslında bütün yersizleşmiş insanların ortak kaderine dokunur.
Bu tavır, günümüz politik şiirinin önemli sorunlarından birinden uzak durur: hazır cümlelerin şiirin yerine geçmesi. Çünkü politik şiirin en büyük tehlikesi, savunduğu haklı davayı estetik olarak zayıflatmasıdır. Bir şiir yalnızca doğru bir düşünce taşıdığı için güçlü olmaz; o düşünceyi yeni bir algı biçimine dönüştürebildiği ölçüde şiir olur. Tozan Alkan’ın başarısı burada ortaya çıkar: Politik olanı slogan düzeyinde değil, deneyim düzeyinde kurar.
Yenilgiden Direnişe: Politik Şiirin Yeni İmkânları
Türk şiirinde toplumcu damar her zaman tartışmalı olmuştur. 1960’lardan itibaren güçlü bir siyasal bilinç taşıyan şiir, zaman zaman estetik kaygıları geri plana atmakla eleştirilmiştir. Buna karşılık 1980 sonrası şiirin önemli bir bölümü politik olanı bilinçli biçimde dışarıda bırakmış, bireysel deneyimi ve dilsel kırılmayı merkeze almıştır. Bu iki yönelim arasındaki gerilim hâlâ sürmektedir. Bir tarafta şiirin sloganlaşması tehlikesi, diğer tarafta şiirin dünyadan kopma ihtimali vardır. İki Tek, bu iki uç arasında üçüncü bir yol arar. Kitabın dikkat çekici dizelerinden biri şöyledir:
“Her şey rol icabı, gez, göz, siyaset
kardeşler, yardım istedik selâ verdiler
ölmedik, ölü diye gömdüler, ölüye saydılar bizi …” (Şehirde Tevekkül, s.15)
Bu dizelerde ironik bir tarih bilinci vardır. Şair yalnızca siyasal baskıyı anlatmaz; aynı zamanda toplumun kendi trajedisine alışmasını da sorgular. “Ölmedik, ölü diye gömdüler” ifadesi, çağdaş insanın görünmezleştirilmesini anlatan güçlü bir metafordur.
Şiirin devamındaki:
“… olmaya devlet cihanda bir bardak su
bir zemin etüdü, bir afet planı, bir nefes sıhhat …” (Şehirde Tevekkül, s.15)
Dizeleri ise klasik kültürle güncel felaketler arasında ironik bir bağ kurar. Şair, Osmanlı şiirinin meşhur söyleyişlerini bugünün kırılgan hayat koşullarıyla karşılaştırır. Büyük devlet ideallerinin yerini artık temel yaşam ihtiyaçları almıştır. “Bir bardak su”, “zemin etüdü”, “afet planı” gibi ifadeler sıradan görünür; fakat şiirin içinde bir toplumun varoluşsal kaygılarına dönüşür.
Burada Alkan’ın şiiri, yalnızca politik eleştiri yapmaz; devlet fikrinin bireyin gündelik hayatındaki karşılığını sorgular. Bu yönüyle kitap, Ataol Behramoğlu’nun erken dönem şiirindeki sert tarih bilinciyle Ahmet Telli’nin yenilgi sonrası hüznünü aynı tartışma alanına getirir. Ancak Alkan’ın farkı şudur: O, yenilgiyi romantik bir kahramanlık hâline getirmez.
Ahmet Telli’nin şiirinde kayıp çoğu zaman lirizmin merkezindedir. Ataol Behramoğlu’nun erken döneminde ise tarihsel çatışma, varoluşsal bir isyan tonuyla birleşir. Alkan ise daha çok hafızanın arşivcisi gibi davranır. Onun şiirindeki kahramanlar çoğu zaman büyük eylemlerin aktörleri değildir; tarihin kenarında duran insanlardır. Bu nedenle “Bakkal Reşat” şiiri özel bir önem taşır:
“Bakkal Reşat’ı anarşistler öldürdü
o gün Ankara’da deniz bitti.” (Bakkal Reşat, s.20)
İki dizeyle büyük bir toplumsal atmosfer kurulur. Burada mesele yalnızca bir ölüm olayı değildir. Bir mahallenin, bir dönemin ve bir güven duygusunun çöküşüdür. “Denizin bitmesi” deyimi, yalnızca umutsuzluğu değil, hayatın doğal akışının kesilmesini ifade eder. Şairin asıl yaptığı şey, büyük tarih anlatılarının görmezden geldiği küçük kırılmaları şiirin merkezine taşımaktır.
Dilin Çoğulluğu: Şiir Bir Arşiv Olabilir mi?
Tozan Alkan’ın İki Tek kitabındaki en belirgin özelliklerden biri, şiiri yalnızca bir duygu aktarımı değil, aynı zamanda bir kültürel bellek alanı olarak kurmasıdır. Şairin dili tek bir kaynaktan beslenmez. Tasavvufun kavram dünyası, Marksist söz dağarcığı, halk söyleyişleri, Batı edebiyatı, mitolojik göndermeler, gündelik hayatın konuşma dili ve modern siyasal terminoloji aynı şiir evreninde yan yana gelir.
Bu özellik, günümüz şiirindeki önemli bir eğilime karşı çıkar. Son yıllarda şiirin bir bölümünde bilinçli olarak daraltılmış bir söz varlığı, yalnızca kişisel deneyime dayalı bir söyleyiş ve hızlı tüketilebilir bir duygulanım öne çıkmaktadır. Alkan ise bunun tam tersine şiiri bir “hafıza deposu” gibi kullanır. Kelimeler yalnızca anlam taşımaz; tarih taşır.
Bu noktada şairin çevirmen kimliği belirleyici hâle gelir. Dünya şiirinin farklı damarlarıyla kurduğu ilişki, onun Türkçenin sınırlarını genişletmesine yardımcı olur. Edward Lear’ın absürt dünyasından Boris Vian’ın kara mizahına, klasik Doğu söyleyişlerinden modern Avrupa şiirine uzanan çizgi, İki Tek’in estetik yapısının temel parçalarındandır.
Ancak burada önemli bir soru ortaya çıkar: Bu kültürel yoğunluk şiiri zenginleştiriyor mu, yoksa zaman zaman şiirin önüne mi geçiyor? Bu tartışma, modern şiirin eski meselelerinden biridir. T. S. Eliot’ın “gelenek ve bireysel yetenek” tartışması burada hatırlanabilir. Eliot için büyük şair, yalnızca kişisel duygularını ifade eden değil, geçmişin büyük kültürel birikimiyle yeni bir ilişki kurabilen şairdir. Ancak bu ilişkinin başarısı, geçmişin şiiri ezmesine izin vermemeye bağlıdır. Alkan çoğu zaman bu dengeyi kurmayı başarır.
Örneğin:
“Babam bir iş dönüşü içine kapandı
hepten yazıya durdu emeklilikten sonra
Edward Lear gibi limerikler yazdı
on dokuzuncu yüzyılda …” (Limerikler, s.28)
Bu dizeler yalnızca bir baba portresi değildir. Burada bireysel hayatla dünya edebiyatı arasında beklenmedik bir bağ kurulur. Emekli bir babanın yalnızlığı, Edward Lear’ın absürt şiirleriyle yan yana gelir. Böylece küçük hayat, büyük edebiyatın içine taşınır.
Şairin burada yaptığı şey nostaljik bir aile anlatısı değildir. Asıl mesele, modern insanın görünmezleşen yaratıcılığıdır. İş hayatı boyunca sıradanlaştırılan birey, emeklilikle birlikte kendi iç dünyasına çekilir ve kelimeler aracılığıyla yeniden var olur. Benzer bir durum şu dizelerde görülür:
“… O günlerde bahar temizliği yaptım
yer açtım içimde, koca bir boşluk
leşimi meyhanelere bırakıp
bir ortaçağ barbarlığıyla
kelimelerin efsununa kaçtım …” (Limerikler, s.29)
Burada şiir yalnızca kurtuluş değil, aynı zamanda bir kaçış biçimi olarak görünür. Ancak bu kaçış romantik değildir. “Ortaçağ barbarlığı” ifadesi, uygarlığın cilasının altında insanın ilkel yalnızlığını açığa çıkarır.
Şiirin dil yoluyla kendine sığınması, aynı zamanda modern dünyanın yabancılaştırıcı etkisine karşı bir dirençtir.
Bu noktada Paul Ricoeur’ün hafıza ve anlatı üzerine düşünceleri önem kazanır. Ricoeur’e göre insan geçmişi doğrudan saklayamaz; onu anlatılar aracılığıyla yeniden kurar. Şiir de bu yeniden kurma biçimlerinden biridir. İki Tek, geçmişi olduğu gibi geri getirmeye çalışmaz; geçmişin bugünkü etkilerini gösterir.
Direnişin Estetiği: Slogan mı, Şiir mi?
Politik şiirin en büyük sınavı, söylemek istediği şey ile söyleyiş biçimi arasındaki dengedir. Çünkü şiir, yalnızca “ne söylediğiyle” değil, “nasıl söylediğiyle” var olur. Tozan Alkan’ın kitabında bu gerilim açık biçimde görülür.
Örneğin:
“Polisler tomadan su çekiyor boyuna
bizi sulamak için plastik çiçek gibi
kuşlara soruşturma açılmış kanat vurmaktan sebep …” (Frigobuz, s.21)
Bu bölüm, çağdaş siyasal şiirin güçlü örneklerinden biridir. Çünkü doğrudan politik bir olayı anlatmasına rağmen şiirsel dönüşümü kaybetmez. “Plastik çiçek” imgesi özellikle önemlidir. Devlet şiddetiyle karşılaşan insanın canlılığını yitirmiş ama hâlâ biçimini koruyan bir nesneye dönüşmesi, uzun bir politik açıklamadan daha etkili bir anlam yaratır. Ancak aynı şiirin sonunda:
“… Kahrolsun faşizm, yaşasın aşk!” (Frigobuz, s.21)
Dizesi farklı bir yerde durur. Bu ifade tarihsel ve politik olarak anlaşılabilir bir slogan niteliği taşır. Fakat şiirsel açıdan bakıldığında daha tartışmalıdır. Çünkü önceki imgelerin yarattığı karmaşık anlam alanını doğrudan bir siyasal cümleye indirger. Burada sorun politik oluşu değildir. Sorun, şiirin kendi bulduğu güçlü dili bırakıp hazır bir dile yaklaşmasıdır. Şairin en başarılı olduğu anlar, politik düşünceyi imgeye dönüştürdüğü anlardır. Aynı durum şu dizelerde görülür:
“Bir yerden başlayacaksak sokaktan başlayalım
gençken yürüyüş yapardık, her şeyde vardık
…
Taksim’de slogan atardık…” (Pakistanlı Ahmet ve ben, s.22)
Burada geçmiş yalnızca bir politik nostalji değildir. Sokak, gençlik ve direniş hafızası üzerinden bir kuşağın kayıp duygusu anlatılır.
Bu açıdan Alkan’ın şiiri, 1980 sonrası Türk şiirindeki büyük kırılmayla hesaplaşır. 1980 darbesi sonrası şiirin önemli bir bölümü siyasal alandan uzaklaşarak bireysel deneyime yönelmişti. Bu yönelim estetik açıdan önemli kazanımlar sağladı; ancak zaman zaman toplumsal hafızanın şiirden çekilmesine de yol açtı. Alkan’ın yaptığı şey, politik şiiri eski biçimiyle geri getirmek değildir. Daha çok, politik olanın insan hayatındaki izlerini araştırmaktır.
Mekânın Politikası: Ev, Sokak ve Sınır Kapıları
İki Tek’te mekân hiçbir zaman yalnızca dekor değildir. Evler, sokaklar, oteller, sınırlar ve tren yolları sürekli olarak insanın tarihsel durumunu anlatan simgelere dönüşür.
Gaston Bachelard’ın Mekânın Poetikası kitabında belirttiği gibi, ev yalnızca fiziksel bir yapı değildir; hafızanın ve düşlerin örgütlendiği yerdir. Alkan’ın “Ev” şiiri bu açıdan kitabın en güçlü bölümlerinden biridir:
“Ev uzun bir yolculuğa çıkarır insanı
eşyanın coğrafyasına, sessizliğin atlasına
odaların huzuruna çıkarır geceleri
ahşabın sesine, suyunun tıpırtısına
kapısına sokağın” (Ev, s.49)
Buradaki ev güvenli bir sığınak değildir yalnızca. Ev, insanın geçmişle karşılaşma alanıdır. Eşyalar hafızanın taşıyıcılarına dönüşür. Ancak Alkan’ın evleri hiçbir zaman tamamen huzurlu değildir. Çünkü modern insanın temel problemi yalnızca evsiz kalmak değil, kendi geçmişi içinde bile yabancılaşmaktır. Bu nedenle kitapta otel motifi de önem kazanır:
“Emekliler otelinde, söğüt dalı gibi başlarımız dik
sabah yedide açıyoruz kalbimizi…” (The train goes to Cumaovası, s.52)
Buradaki otel, Marc Augé’nin “yer olmayan” kavramıyla ilişkilendirilebilir. Otel, insanların geçici olarak bulunduğu ama hiçbir zaman gerçekten ait olmadığı mekândır. Emekliler oteli, hayatın sonunda bile insanın kalıcı bir yere sahip olamamasının metaforuna dönüşür. Şair burada yalnızca yaşlılığı anlatmaz. Kapitalist düzenin insanı bütün hayatı boyunca geçici bir kullanıcıya dönüştürmesini sorgular. İnsan çalışır, tüketir, emek verir; fakat sonunda kendisi de bir “otel” hâline gelir.
Yenilginin Estetiği mi, Direnişin Son Sığınağı mı?
Bir şiir kitabını değerli kılan yalnızca başarıları değildir; kimi zaman zaafları da onun poetikasını anlamak için önemli ipuçları verir. İki Tek, güçlü bir hafıza ve tarih bilinci taşıyan bir kitap olmakla birlikte, zaman zaman kendi yoğunluğunun altında zorlanan bir yapıya sahiptir. Şairin kültürel birikimi, şiirin en büyük imkânlarından biri olduğu kadar, bazı anlarda şiirin önündeki en büyük sınava da dönüşür. Çünkü Alkan’ın şiirinde çok sayıda kapı aynı anda açılır: mitoloji, tasavvuf, siyaset, klasik şiir, Batı edebiyatı, popüler kültür, gündelik hayat, devrimci tarih, dinsel imgeler ve kişisel anılar… Bu çoğulluk şiiri zenginleştirir; ancak her çoğulluk kendiliğinden bir bütünlük yaratmaz.
Modern şiirin en önemli meselelerinden biri de budur: Bilgi ile şiir arasındaki sınır nerede başlar?
Eliot’ın “nesnel karşılık” kavramıyla ifade ettiği mesele burada yeniden hatırlanabilir. Bir düşünce, bir tarihsel bilgi veya kültürel gönderme ancak şiirsel bir deneyime dönüşebildiği ölçüde şiirin parçası olur. Aksi durumda şiir, göndermelerin vitrini hâline gelebilir. İki Tek’te zaman zaman böyle anlar vardır. Lokman Hekim, Dante, Edward Lear, Boris Vian, Meryem ikonası, Frigobuz, siyasal tarih ve mitolojik katmanlar aynı şiir evreninde buluşur. Ancak bazı bölümlerde okur şiirin duygusal hareketinden çok göndermelerin izini sürmeye başlayabilir.
Bu durum özellikle günümüz şiirindeki “kültürel gösteriş” tartışmasını gündeme getirir. Bir şairin çok okumuş olması, tek başına güçlü şiir yazmasını sağlamaz. Asıl mesele, bilginin şiirin kan dolaşımına katılıp katılmadığıdır. Alkan’ın büyük başarısı, çoğu zaman bunu yapabilmesidir. Fakat bazı şiirlerde kültürel malzeme şiirsel yoğunluğu aşar. Benzer bir sorun politik söylemde de görülür.
Daha önce değindiğimiz gibi:
“… Kahrolsun faşizm, yaşasın aşk!” (Frigobuz, s.21)
Dizesi tarihsel bağlam içinde anlaşılırdır. Ancak şiirin kendi kurduğu güçlü imge dünyası düşünüldüğünde daha zayıf kalır. Çünkü şiir, hazır politik doğruları tekrar etmekten çok, okurun algısını dönüştürme gücüne sahip olduğunda kalıcılaşır.
Bunun karşısında:
“Polisler tomadan su çekiyor boyuna
bizi sulamak için plastik çiçek gibi …” (Frigobuz, s.21)
Dizesi çok daha uzun ömürlüdür. Çünkü burada siyasal gerçeklik, estetik bir keşfe dönüşür.
Şiir ile propaganda arasındaki fark tam da burada ortaya çıkar. Propaganda bize ne düşünmemiz gerektiğini söyler. Şiir ise gördüğümüz dünyanın aslında ne kadar farklı olduğunu fark ettirir.
Ahmet Telli’den İkinci Yeni’ye: Bir Şiir Hattında Tozan Alkan
Tozan Alkan’ın şiirini günümüz Türk şiiri içinde değerlendirmek için onu birkaç farklı damar üzerinden okumak gerekir. Öncelikle Ahmet Telli ile akrabalığı dikkat çekicidir. Telli’nin şiirinde yenilgi, kırgınlık ve toplumsal hafıza önemli yer tutar. Ancak Telli’deki melankoli daha çok kaybedilmiş bir devrimci idealin hüznü olarak belirir. Alkan’da ise kayıp daha da geniş bir alana yayılır. Sadece siyasal yenilgiler değil; çocukluk, aile, şehir, işçilik, göç ve bireysel zaman da kayıp duygusunun parçalarıdır. Ahmet Telli’nin şiirindeki “yaralı kuşak” duygusu, Alkan’da yerini “yaralı hafıza”ya bırakır.
Ataol Behramoğlu’nun erken dönem şiiriyle de bir karşılaştırma yapılabilir. Behramoğlu’nun özellikle Yaşadıklarımdan Öğrendiğim Bir Şey Var dönemindeki şiirlerinde modern dünyanın yabancılaştırıcı etkisine karşı sert bir başkaldırı vardır. Alkan’da da benzer biçimde bir itiraz sesi bulunur. Ancak iki şair arasındaki temel fark şudur: Behramoğlu’nun şiirinde isyan çoğu zaman diyalektik ve tarihsel materyalizm olarak bir dönüşüm arayışına yönelir. Alkan’ın şiirinde ise direnç daha çok hafızayı koruma biçiminde ortaya çıkar. O dünyayı yeniden kurma iddiasından çok, dünyanın kaybolan parçalarını kayda geçirme çabasındadır. Bu yönüyle Haydar Ergülen’in gündelik hayat duyarlılığıyla da kesişir. Ergülen’in şiirindeki küçük ayrıntılar, kişiler ve gündelik nesneler nasıl büyük bir duygusal alan yaratıyorsa, Alkan’da da bakkallar, babalar, dayılar, emekliler ve sokaklar şiirin taşıyıcılarına dönüşür. Ancak Alkan’ın şiirindeki siyasal damar Ergülen’den daha belirgindir. İkinci Yeni ile ilişkisi ise daha karmaşıktır. Çünkü Alkan, İkinci Yeni’nin dilsel özgürlüğünü bütünüyle reddetmez; fakat şiiri yalnızca kapalı bir dil oyununa da teslim etmez. Cemal Süreya, Ece Ayhan ve İlhan Berk gibi şairler Türkçenin sınırlarını genişletmişlerdir. Fakat İkinci Yeni sonrası şiirin bazı kollarında gerçeklikten kopuş eğilimi güçlenmiştir. Alkan burada başka bir yol seçer: Dili kırar ama dünyayı kaybetmez. İmgeyi kullanır ama tarihten vazgeçmez. Estetik kaygıyı korur ama politik hafızayı dışarıda bırakmaz. Bu nedenle İki Tek, eski toplumcu şiirin devamı olmadığı gibi, İkinci Yeni sonrası içe dönük şiirin karşıtı da değildir. Daha çok bu iki büyük miras arasında yeni bir denge arayışıdır.
Yurtsuzluk, Ölüm ve İnsanın Son Adresi
Kitabın bütününe yayılan temel kavramlardan biri “yurtsuzluk”tur. İnsan nereye aittir? Evine mi? Çocukluğuna mı? Sevdiğine mi? Sokağına mı? Geçmişine mi? Yoksa artık geri dönülmesi mümkün olmayan bir zamana mı? Bu sorular İki Tek’in bütününde dolaşır. Martin Heidegger’in insanın dünyaya “fırlatılmışlığı” düşüncesi burada anlam kazanır. İnsan dünyaya gelir, fakat hiçbir zaman tam anlamıyla yerleşemez. Kendi varlığıyla, geçmişiyle ve ölümüyle sürekli bir hesaplaşma içindedir. Alkan’ın şiirindeki yolculuklar, sınır kapıları ve göç imgeleri bu nedenle yalnızca toplumsal hareketlilik değildir; varoluşsal bir durumdur.
Örneğin:
“Sonra bölüne bölüne yeniden uyudum
ahşap bir bavuldan sızan zamanla
yeniden uyandım sınır kapılarında
Altındağ, Çinçin Bağları’ndan
filizkıranların, kırlangıçların ülkesine
dört mevsim ruh göçü” (Enkaz, s.32)
Buradaki “ahşap bavul”, yalnızca göçün nesnesi değildir. İçinde geçmiş taşır. İnsan nereye giderse gitsin kendi zamanını yanında götürür. Bu nedenle kitapta ölüm bile yalnızca son değildir.
“Ölü demeye dilim varmıyor sana
bu dünya ölülere de sağlara da fazla …” (Ruh Göçü, s.40)
Dizelerinde ölüm, yaşamla karşıt bir yerde durmaz. İkisinin de aynı ağırlığı taşıdığı bir varoluş alanıdır.
Emmanuel Levinas’ın düşüncesinde olduğu gibi, insan kendi varlığını ancak ötekinin yüzüyle karşılaştığında kavrar.
Alkan’ın şiiri de çoğu zaman kendi ben’inden çıkıp başkasının yarasına yönelir. Bu nedenle kitabın etik merkezi bireysel acı değil, paylaşılmış acıdır.
Okur Bu Kitabı Neden Okumalıdır?
Bir şiir kitabının değerini yalnızca edebiyat tarihindeki konumu ya da eleştirmenlerin ona yüklediği anlam belirlemez. Asıl belirleyici olan, kitabın okurla kurduğu ilişkidir. Çünkü şiir, nihayetinde bir düşünce sistemi değil; bir karşılaşma biçimidir. İki Tek, okurdan yalnızca şiirsel bir beğeni beklemez; ondan hatırlamasını, sorgulamasını ve kendi yaşadığı zamanla hesaplaşmasını ister.
Bugünün okuru büyük ölçüde hızın, unutmanın ve sürekli yenilenen görüntülerin içinde yaşamaktadır. Haberler birkaç saat içinde eskiyebilir, toplumsal travmalar kısa süreli gündemlere dönüşebilir, insanların hayat hikâyeleri istatistiklerin içinde kaybolabilir. Böyle bir çağda şiirin en önemli görevlerinden biri belki de hatırlama eylemini korumaktır. Tozan Alkan’ın İki Tek kitabı tam olarak bu noktada önem kazanır.
Bu kitap okunmalıdır; çünkü bize tarihin yalnızca büyük olaylardan oluşmadığını hatırlatır. Tarih bazen bir bakkalın ölümünde, emekli bir emekçinin yalnızlığında, bir babanın içine kapanışında, bir evin eski eşyalarında ya da sınır kapılarında taşınan ahşap bir bavulda saklıdır.
Şairin dünyasında sıradan insan diye bir kavram yoktur. Görünmezleşmiş hayatlar şiirin merkezine alınır. Bu yönüyle İki Tek, okura başka türlü bakmayı öğretir. Bize alışılmış olanın içindeki olağanüstülüğü gösterir.
Kitap aynı zamanda şiirin hâlâ siyasal bir hafıza alanı olabileceğini kanıtladığı için önemlidir. Ancak bunu sloganlarla değil, imgelerle yapar. Okur, şiir boyunca yalnızca belirli politik olaylarla karşılaşmaz; o olayların insan ruhunda bıraktığı izlerle karşılaşır. Çünkü büyük tarih çoğu zaman küçük hayatların içinde yaşanır.
Bu kitap okunmalıdır; çünkü günümüz şiirinde giderek azalan bir niteliği, yani düşünsel derinliği yeniden gündeme getirir. Şiirin yalnızca güzel söz söyleme sanatı olmadığını; felsefe, tarih, kültür ve etik meselelerle ilişki kurabileceğini gösterir.
Fakat İki Tek’i değerli kılan yalnızca ağır meseleleri ele alması değildir. Kitap aynı zamanda hayatın küçük sevinçlerini, aşkın direncini, dostluğu ve insanın bütün kırılganlığına rağmen devam etme gücünü de taşır. Çünkü bu şiirin temelinde yalnızca kayıp yoktur; kayıplara rağmen süren bir hayat duygusu vardır.
Belki de kitabın okura sunduğu en önemli şey şudur: Yenilgi ile teslimiyet aynı şey değildir. İnsan kaybedebilir, geçmişini geri getiremeyebilir, dünyayı değiştiremeyebilir; fakat hatırlayabilir, tanıklık edebilir ve söz söyleyebilir.
İki Tek, okurunu büyük cevaplarla karşılamaz. Bunun yerine zor sorular bırakır:
Unuttuğumuz insanlar kimlerdir? Susturulan sesleri nasıl duyabiliriz? Geçmişle bugün arasında nasıl bir bağ kurabiliriz? Ve en önemlisi: İnsan, bütün kayıplarına rağmen nasıl insan kalabilir?
Bu soruların peşine düşmek isteyen okur için İki Tek, yalnızca bir şiir kitabı değil; çağın hafıza kaybına karşı yazılmış edebî bir itirazdır. Çünkü bazı kitaplar bize yeni bir dünya vaat etmez; fakat içinde yaşadığımız dünyanın ne kadar çok şeyi kaybettiğini görmemizi sağlar. Tozan Alkan’ın kitabının asıl gücü de burada yatar. Okuru değiştirmeye zorlamaz; ama baktığı yeri değiştirmeyi başarır.
Sonuç: İki Tek’in Masasında Kalan Şiir
Tozan Alkan’ın İki Tek kitabı, kusursuz bir şiir kitabı değildir. Zaten büyük şiir kitapları kusursuzluklarıyla değil, açtıkları tartışmalarla önem kazanırlar. Bu kitapta zaman zaman kültürel göndermelerin ağırlığı şiirin nefesini zorlar. Bazı politik ifadeler şiirsel yoğunluğu azaltır. Bazı bölümlerde düşünce, imgenin önüne geçer. Ancak bütün bu tartışmalı yanlarına rağmen İki Tek, günümüz Türk şiirinde önemli bir boşluğa işaret eder.
Çünkü bugün şiirin iki büyük tehlikesi vardır:
Birincisi, dünyadan koparak yalnızca estetik bir nesneye dönüşmek! İkincisi, estetik kuruluşu ihmal ederek yalnızca mesaj taşıyan bir metne dönüşmek!
Tozan Alkan bu iki tehlike arasında zor ama değerli bir yol arar. Onun şiiri dünyayı değiştireceğini iddia etmez. Ama dünyanın nasıl unutulduğunu gösterir. Unutmaya karşı direnir. Kaybedilen insanların, yarım kalmış hayatların, eski sokakların, yorgun bedenlerin ve suskun hikâyelerin peşine düşer.
Kitabın en önemli dizesi belki de bütün poetikasını özetleyen şu ifadedir:
“… hayat bir ara durak iki tek arasında …” (Yapıbozum, s.33)
Bu dize, yalnızca geçici bir yaşam duygusunu anlatmaz. İnsanlık hâlinin bütün kırılganlığını taşır. Hayat bir ara duraktır. Ama o durakta söylenen birkaç söz, paylaşılan birkaç acı ve hatırlanan birkaç insan, bizi yeniden insan yapan şeydir.
Bu nedenle İki Tek, yenilgiyi kutsayan bir ağıt kitabı değildir. Daha çok, yenilgiden sonra bile hafızanın nasıl direnebileceğini gösteren bir şiir kitabıdır. Belki de çağdaş şiirin bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey budur: Dünyayı kurtarma iddiasını kaybetmiş ama dünyayı unutturmama sorumluluğunu hâlâ taşıyan bir ses.
Alkan, Tozan. İki Tek. Vapur Yayınları, 2026.
Bir Cevap Bırakın