Francis Fukuyama: Tarihin Sonuna Sadık Kalmak
Francis Fukuyama, yeni kitabı Son İnsanın Diyarında’da, Kojève’nin Hegel Okumasına Giriş adlı eserinden çarpıcı bir pasaj alıntılıyor: ‘Hatta, belirli bir bakış açısından, Amerika Birleşik Devletleri’nin Marksist “komünizmin” son aşamasına ulaştığı söylenebilir, çünkü “sınıfsız bir toplumun” tüm üyeleri, pratikte istedikleri her şeyi, istedikleri zaman, bunun için çalışmak zorunda kalmadan, istedikleri şekilde elde edebilirler.’ Muhtemelen Marx’ı okumuş olan Kojève’nin 1930’ların ABD’si hakkında böyle şeyler düşündüğünü hayal etmek zor; bu, o yılların çoğunda Illinois Merkez Demiryolu’nda çalışan babam için büyük bir sürpriz olurdu. Kojève’nin en azından ülkeyi hiç ziyaret etmediği, hatta orada yaşamadığı bahanesi vardı, ancak tüm hayatını orada geçirmiş olan Fukuyama’nın 2026’da bunu onaylayarak alıntılamasını anlamak daha da zor.

Fukuyama, Berlin Duvarı’nın yıkılmasından hemen önce, Temmuz 1989’da yayınlanan “Tarihin Sonu mu?” başlıklı makalesiyle neredeyse bir gecede üne kavuştu. Teorik mimarisini Kojève’nin Hegel okumasından alan Fukuyama’nın temel iddiası, “Batı liberal demokrasisinin” “insan yönetiminin nihai biçimi” olarak kendini kabul ettirmesiyle “insanlığın ideolojik evriminin son noktasına” ulaştığımızdı. Mevcut hiçbir rejim bu ideali mükemmel bir şekilde somutlaştırmadığı için günlük reformlar hala gereklidir, ancak şablon oluşturulmuştur. Bolşevizm, faşizm, “güncellenmiş Marksizm”, milliyetçilik, kalıtsal monarşi ve dini köktencilik gibi alternatif siyasi biçimler, hem çözülemeyen çelişkilerinin ortaya çıkması hem de devletler ve ideolojiler arasındaki mücadelede askeri ve ekonomik olarak başarısız olmaları anlamında yenilgiye uğratılmıştır. Fukuyama, liberal demokrasinin olumlu erdemlerinden ziyade rakiplerinin eksikliklerine odaklanmıştı; ancak bu sosyal, siyasi ve ekonomik örgütlenme biçiminin, Fukuyama’nın rakiplerinin başarısız olduğunu düşündüğü testlerden geçtiğini varsaymalıyız.

Bu argümanın Batı elitleri tarafından neden sıcak karşılandığı kolayca anlaşılabilir. O zamandan beri Fukuyama, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla kesin olarak doğrulandığını düşündüğü tezini savunmaya devam etti – bu tez 1992’de “Tarihin Sonu ve Son İnsan ” adlı bir kitaba uyarlandı. Bizim için tarih sona erdi: ekonomimiz mümkün olan en rasyonel ve verimli şekilde örgütlendi (kapitalizm) ve insan siyasi örgütlenmesi sorununu çözdük (liberal demokrasi). Ancak, Fukuyama’nın kitabın son bölümlerinde ayrıntılı olarak açıkladığı gibi, bu durumdan hiç de memnun görünmüyoruz. Çünkü paradoksal olarak, ideolojik evrimin görünen son noktası, Fukuyama’nın timos olarak adlandırdığı insan psikolojisinin temel bir parçasını tatmin edemiyor . Nietzsche okumasına büyük ölçüde dayanan anlayışında timos, insanları onur, şan ve sosyal statü aramaya ve onurlarına yönelik hakaretlere karşı öfke duymaya yönlendiren doğuştan gelen yönelimdir.

Fukuyama, thymos’un tanınma arzusunun liberal demokratik devleti doğurduğunu, ancak bununla tam olarak tatmin edilemediğini savunur; çünkü thymos aslında üstünlüğün tanınması arzusudur. Kapitalist rekabette rakiplerimi yenebilirim, ancak onları kelimenin tam anlamıyla köleleştiremem, hele ki kafalarını kesip evimin önündeki kazıklara asamam. Dolayısıyla liberal demokrasi, asla daha iyisini başka yerde aramamıza gerek kalmayacak kadar tatmin edici değildir, çünkü thymos’umuzu asla yatıştıramaz . Fukuyama ayrıca, tarihin sonuna ulaştığımızda thymos’umuzu kaybedebileceğimiz ve Nietzsche’nin ‘son insanlar’ dediği şeye dönüşebileceğimiz olasılığını da ortaya koyar. Nietzsche’ye göre bunlar, idealleri olmayan ve yalnızca rahatlık arzularını tatmin etmeye adanmış, aşağılık insanlardır. Üzücü bir toplulukturlar, çünkü savaşacak büyük davaları, ciddi sanatları, dinleri veya felsefeleri yoktur; bunların hepsi, tamamen eksik olan faydacı olmayan bir yaratıcılık kıvılcımı gerektirir.

Bu argümanlarda bariz sorunlar var. Eğer gerçekten son insan alanında olsaydık, kendi anlık rahatlığımızdan başka hiçbir şeye ilgi duymaz veya özlem duymazdık ve hiçbir tanınmaya ihtiyaç duymazdık. Ve eğer durum böyle olsaydı, liberal demokrasilerin ideolojik mücadeleyi kazandığı söylenebilirdi, ancak bu içi boş bir zafer olurdu çünkü kimse gerçekten umursamazdı. Son insan için, anlık istekleri karşılandığı sürece her türlü siyaset yeterlidir ve Fukuyama bunun demokratik olmayan yollara da gidebileceğini kabul eder. Dolayısıyla, thymos olmadan , liberal demokrasinin baskın ideal olmadığı çok farklı bir tarih sonu olabilir. Her durumda, son insan fikri yanıltıcıdır, çünkü Fukuyama’nın teorisine göre thymos insan doğasının ayrılmaz bir parçasıdır. Ve eğer thymos bastırılamazsa, kapitalist liberal demokrasinin toplumu örgütleme arayışının son noktası olması hiç de açık değildir.

Muhtemelen, son insanın alanında yaşamak, çoğu insanın siyasetten arınmış ve yalnızca tüketim mallarıyla ilgilendiği, birkaç timoslu bireyin ise irrasyonel bir şekilde kapitalist liberal demokrasinin tarihsel olarak emredilmiş zaferine karşı çıktığı bir dünyada yaşamak anlamına gelir. Fukuyama, yeni kitabında, liberal düzene karşı hem soldan hem de sağdan gelen çağdaş muhalefeti böyle sunuyor: timos analizini, ‘ 2010’ların ortalarından günümüze kadar deneyimlediğimiz türden demagojik popülizmin yükselişinin açık bir önsezisi’ olarak tanımlıyor. ABD’deki öğrencilerin Filistinlilerin davasını üstlenmelerinin nedeni, ‘mücadele uğruna mücadele etme arzusu’dur. ‘Mevcut liberal düzene bir alternatif’ bulma girişimleri başarısızlığa mahkumdur, ancak bu anlamsız isyanların ve moda bağlılıkların psikolojik gerekliliğini anlayabiliriz. Bu durum, Fukuyama’nın sağın iyi bilinen klişelerinden birini kullanmasına olanak tanır: statüko hem içsel rasyonelliğe o kadar derinden bağlıdır ki kaçınılmazdır, hem de o kadar kırılgandır ki varlığını sürdürmesi için sürekli ve sert müdahaleler gerektirir.

Fukuyama’nın burada bahsettiği “biz” tam olarak kim? Görünüşe göre bu, esasen sağcı düşünce kuruluşlarında yer alan, üniversitelerin küçük köşelerini işgal eden ve siyasi partilere ve ABD hükümetine politika danışmanlığı yapan Straussçu bir elitin üyeleridir. Kısacası, Fukuyama’nın kendisi gibi insanlar; bu, RAND Corporation, Johns Hopkins, George Mason ve Stanford, Dışişleri Bakanlığı’ndaki iki görev süresi de dahil olmak üzere bu dünyadaki yolculuğunu yeniden izlediği ve eserlerinin canlandırıcı fikirlerini ele aldığı “Son İnsanın Diyarında” adlı kitabında ayrıntılı olarak anlattığı kişilerdir. Bu yeni kitap, Fukuyama’ya eski karışıklıkları açıklığa kavuşturma ve hataları düzeltme şansı da vermiş olabilirdi, ancak Irak Savaşı felaketinin ardından belirli bir neo-muhafazakarlık akımından yabancılaşmasını tartışsa da, dünya görüşünde pek bir değişiklik belirtisi yok. Dolayısıyla, ‘Amerika Birleşik Devletleri’nin her zaman yurtdışında demokrasiyi ve liberal bir yönetim biçimini desteklemeyi ulusal kimliğinin bir parçası ve insanlığın geri kalanına fayda sağlayacak bir şey olarak gördüğünü’ duyuyoruz. Baskıcı rejimlere destek ve demokratik rejimlerin yıkılmasına yönelik girişimler, dünya tarihinin bu yüce gönüllü kahramanının dikkat dağınıklığının istisnai örnekleri olarak ele alınmalıdır. Bununla birlikte, bu evrenselci özgecilik, ABD nüfusunun zaman zaman yaşadığı yorgunlukla dengelenmektedir. ‘1898’den sonra Filipinler’de, 1930’larda Nikaragua’da, 1960’larda Vietnam’da, 1980’lerde El Salvador ve tekrar Nikaragua’da’ aynı hikaye anlatılabilir: ‘Amerikalılar başlangıçta askeri güç kullanımını desteklediler, ancak alıcı ülkeler istikrarsız kaldıkça ve ekonomik ve politik olarak gelişemedikçe daha sonra sabırsızlandılar’. ABD’nin askeri müdahalesinden faydalanan ve bu ilgiden dolayı minnettar olmayan ülkelerin listesi elbette daha da uzatılabilir: Haiti, Küba, Dominik Cumhuriyeti, Grenada, Libya, Irak, Afganistan, İran ve benzerleri.

Tarihsel örnekler, Fukuyama’nın çalışmalarında önemli bir argümantasyon rolü oynar. Her zaman üstü kapalı bir şekilde alıntılanan bu örnekler, genellikle kesin olmayan, seçici ve ideolojik olarak çarpıtılmış bir şekilde ele alınır. Örneğin, sadece iki örnek vermek gerekirse, Fukuyama, Tarihin Sonu adlı eserinde General Pinochet’nin diktatörlüğünün sona ermesini överken, CIA’nın Allende’nin demokratik olarak seçilmiş hükümetini devirmesine yardım ettiğinden bahsetmez. Ayrıca, “Henry Kissinger’ın Vietnam Savaşı’nın sona ermesi için müzakerelerde bulunduğu için Nobel Ödülü’nü paylaştığı, ancak Vietnamlı Komünistlerin Güney Vietnam’ı savaş alanında yenebileceklerini hissettikleri anda anlaşmanın ihlal edildiği” söylenir; ancak Le Duc Tho’ya Kissinger ile birlikte Nobel Barış Ödülü teklif edildiği ancak kabul etmeyi reddettiği veya savaşın son aşamasının, Güney Vietnam hükümetinin Komünistlerin ezici bir zafer kazanacağından korkarak ülke çapında seçim yapmayı reddetmesiyle başladığı belirtilmez. Fukuyama’nın güncel olaylar hakkındaki yorumları da havadan alınmış, kanıttan yoksun gibi görünebilir. Örneğin, yeni kitabında “sadece Müslüman dünyasında medeniyet açısından düşünenler var” diye iddia ediyor. Eğer bu, eski doktora danışmanı Samuel Huntington’ın medeniyet determinizmini reddetmenin bir yoluysa, ne ala, ama neden Müslüman dünyasını dışlıyor? Muhtemelen Fukuyama, “Batı değerleri”nden bahseden herkesin medeniyet açısından düşünmediğini düşünüyor . Peki ya Putin’in ” Rus mir “ini korumanın önemi hakkındaki iddiaları? Çinli devlet adamları Han medeniyetinin dünyadaki rolü hakkında hiç mi düşünmüyorlar? Belki de Fukuyama’nın öne sürmek istediği iddianın doğru olabileceği çarpık bir yol vardır, ancak bunu doğru kılmak için gereken anlamsal ve olgusal çarpıtma ve çevirme çabaya değmez gibi görünüyor.

Fukuyama, terimleri kullanırken genellikle dikkatsizdir; bunun en belirgin örneği, anlamı anın ihtiyaçlarına göre genişleyen ve daralan ‘demokrasi’ terimidir. Bazen, bir bölgenin tüm sakinlerinin düzenli çok partili seçimlere katılım da dahil olmak üzere eşit medeni ve siyasi haklara sahip olması anlamına gelir; ancak İsrail, apartheid devleti olmasına rağmen liberal demokrasi olarak adlandırılır ve yeni kitabın bir noktasında Çin bile -henüz tam anlamıyla liberal olmasa da- demokrasi olarak adlandırılır, çünkü ÇKP ‘halkı temsil ettiğine inanıyor’. Eğer iktidardaki grubun halkı temsil ettiğine dair bu inanç, bir siyasi sistemi demokrasi yapmak için yeterliyse, Berlin Duvarı’nın yıkılmasının demokrasinin otoriterliğe karşı zaferiyle nasıl bir ilgisi olduğunu anlamak zordur; bu tanıma göre, bu sadece bir tür ‘demokrasinin’ -sonuçta duvarın doğusundaki rejim Alman Demokratik Cumhuriyeti olarak adlandırılıyordu- bir diğeriyle değiştirilmesi anlamına geliyordu.

Birçok siyasi kavramın özlem dolu, öngörücü bir unsur içerdiği doğrudur. ‘Biz bir demokrasiyiz’ ifadesi, Kierkegaard’ın ‘Ben bir Hristiyanım’ ifadesinin yalnızca ‘Hristiyan olmaya çalışıyorum’ anlamına gelebileceğini düşünmesi gibi, ‘Demokrasi olmaya çalışıyoruz’ anlamına gelir (çünkü hiçbir insan tam anlamıyla Hristiyan olamaz). Bu nedenle belirli bir ampirik esneklik tanınmalıdır, ancak bu, Fukuyama’nın tarihin sona erdiği teziyle açıkça bağdaşmaz. ‘Demokrasi’nin anlamı bu kadar belirsizse, içeriği hakkında süregelen bir tarihsel mücadele olamaz mı? Sonuçta, erken modern dönemdeki birçok farklı siyasi biçim kendilerini Hristiyan olarak kabul etti, ancak bunun ne anlama geldiği konusunda radikal bir şekilde farklı görüşlere sahipti. Tarih, hepsinin Hristiyan olmayı özlemesinden dolayı sona ermedi. Çin Komünist Partisi’nin özlem duyduğu ‘demokrasi’ anlayışı, ABD’deki Demokrat Parti’nin veya İsrail devletinin anlayışıyla aynı mıdır? Tarihin sonu şimdi hangisi, ABD liberal demokrasisi mi yoksa Fukuyama’ya göre (bazen) zaten bir demokrasi olan ‘Çin özelliklerine sahip sosyalizm’ mi?

Ancak bu idealist terim genişletmesi yalnızca liberal demokrasi için geçerlidir. 1790’daki ABD, köleliğin hüküm sürdüğü ve seçmen kitlesinin özgür yetişkin erkeklerin bir alt kümesiyle sınırlı olduğu bir toplum olmasına rağmen, demokrasi, hatta liberal demokrasi olarak adlandırılabilir. Kölelik sadece talihsiz bir gerçek değil, Anayasada resmen yer alıyordu. Bununla birlikte, Fukuyama’nın görüşüne göre, muhtemelen, Bağımsızlık Bildirgesi’ne ve tüm insanların eşit yaratıldığı ifadesine geri dönebilir ve bu sözleri yazanlar için bunların köleliğin varlığı ve kadınların oy hakkından dışlanmasıyla açıkça uyumlu olduğu gerçeğini görmezden gelebiliriz. Başka hiçbir ideolojik pozisyon için aynı esneklik tanınmaz. Liberal demokrasileri ne olmaları gerektiğine göre değerlendirmeliyiz, ancak örneğin komünizmi yalnızca Doğu Avrupa’daki ‘gerçekten var olan sosyalizm’ biçiminde tartışabiliriz. Neden erken dönem Marx’ın bazı pasajlarından yola çıkarak oluşturulabilecek idealize edilmiş biçimdeki komünizmi ele alıp, ‘gerçekte var olan’ liberal demokrasiyle karşılaştırmayalım?

Fukuyama’nın filozoflar hakkındaki açıklamaları da benzer şekilde belirsiz ve güvenilmezdir. Son İnsanın Diyarında adlı eserinde, Marx’ın toplumsal sınıf kavramını icat ettiğini iddia eder; oysa Marx’ın kendisi bunu Fransız Devrimi’nin büyük burjuva tarihçilerinden aldığını ve Marx’a göre insanların “burjuvazi ve proletarya gibi büyük toplumsal sınıflara doğal olarak çekildiğini” söyler. Tarihin Sonu adlı eserinde ise Marx’a göre her zaman özgürlükten ziyade eşitliğe öncelik verilmesi gerektiğini iddia eder (Marx bunun tam tersini düşünürdü); ayrıca Heidegger’in Nietzsche’nin takipçisi olduğunu ve Nietzsche’nin yeni bir zulüm etiği önerdiğini öğreniriz.

Fukuyama’nın en büyük yanlış anlamaları Hegel ile ilgilidir. Fukuyama’nın aksine, Hegel için felsefe, onun deyimiyle ‘pratik’ bir girişim değil, ‘spekülatif’ bir girişimdi; size eylemlerinizi yönlendirebilecek hiçbir reçete veya ilke sunmuyordu – yalnızca şimdiki anımızın geriye dönük bir anlayışını sağlayabiliyordu. Bunun izleri Marx’ta da görülür; örneğin, ütopik düşünceyi eleştirirken ve ‘geleceğin aşçıhaneleri için reçeteler’ sunmaya istekli olmadığını belirtirken. O, bugünü analiz edebilir, insan gücünün daha da gelişmesini engelleyen bir çelişki olduğunu – toplumsal üretim araçlarının özel mülkiyetinin varlığını – gösterebilir ve olumsuz bir şekilde , daha gelişmiş bir insan toplumu biçiminin bunu aşması gerektiğini belirtebilir. Bundan daha fazlasını söylemek, bizim sahip olduğumuz her şeyin ötesinde öngörü gücü gerektirir; ne olacağı, insanların topluca nasıl hareket etmeye karar verdiklerine bağlıdır. Gelecek açıktır.

Fukuyama’nın düşüncesinin yapılarından –tarihin sonu, liberal demokrasinin zaferi, son insanların çağında yaşam– geriye pek bir şey kalmamış olması değil, zaten başlangıçta da pek bir şey kalmamış olması söz konusu. 1989’da liberal kapitalizmin rakiplerinden daha üretken olduğunu düşünmek mümkün olabilirdi, ancak bu 2026’da çok daha zayıf bir önerme gibi görünüyor. Tabii ki, ekonomisinin devlet işletmelerine büyük ölçüde bağımlı olmasına rağmen Çin’in tamamen kapitalist olduğunu iddia etmeye çalışmadığımız sürece. Bazen Fukuyama’nın düşüncesinde Maniheist bir unsur varmış gibi görünüyor. Eğer Çin ekonomisi, 1950’ler ve 1960’ların Avrupa’sındaki gerçekten var olan sosyalizme benzemiyorsa, o zaman kapitalist olmalıdır. Bu, Fukuyama’nın Çin ekonomisi hakkında ikna edici bir açıklama sunamamasından dolayı bir eleştiri değil; bu görev daha çok ekonomi tarihçilerine bırakılmalıdır. İtiraz edilecek olan, Fukuyama’nın bu konuya ilgi göstermemesi ve meselenin zaten kapanmış olduğunu varsaymasıdır.

Hepimiz jeopolitik olayların bireylerin hayatında, özellikle de kendi biyografilerinde kritik zamanlarda meydana geldiğinde, oynayabileceği rolü anlıyoruz. Şiirlerini sevmeyenlerimiz bile Wordsworth’ün Fransız Devrimi zamanında genç olmanın sevincine dair dizesini bilir ve benim kuşağımın çoğu için de topluca ‘Altmışlar’ olarak adlandırılan olaylar benzer bir rol oynamıştır. 1952 doğumlu Fukuyama, üniversiteye gittiğini ve çevrelerinde olup bitenlerden nefret eden bir grup gerici düşünürün etkisi altına girdiğini anlatıyor. Bu grup için belirleyici an ise Berlin Duvarı’nın yıkılmasıydı – bu, Fukuyama’nın hayatındaki ‘en büyük jeopolitik olay’dı. Burada işleyen mekanizmada yanlış bir şey yok. Badiou, ‘bir olaya sadık kalmanın’ merkezi bir etik değer olduğunu öne sürüyor. Ancak sadık kalmak, olayı farklı koşullarda tekrarlamaya çalışmak değil, uyum sağlamak anlamına gelir. Bunu yapmaya çalışmak, Marx’ın tarihin önce trajedi, sonra da fars olarak kendini tekrar etmesinden bahsettiği alana götürür sizi. ‘Uyarlama’nın tam olarak ne anlama geldiği her zaman açık bir sorudur ve Fukuyama’nın 1989’u anlama biçimi kadar teorik olarak yetersiz olmayan, ‘olayın’ ne anlama geldiğine dair ilk bir analizle başlamak faydalıdır. Tarihin bu anında Batı’nın zaferini yeniden kutlamaya çalışırken, farsa dönüşen an sanıldığı kadar uzak değildir.

Çeviri: EK (Başlık Türkçe anlama uyarlanmıştır)

https://newleftreview.org/sidecar/posts/staying-true

Bir Cevap Bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır.