Edebiyat kuramı denildiğinde çoğumuzun zihninde üniversite kürsüleri, ağır kavramlar ve dipnotlarla dolu metinler beliriyor. Teoriyi, edebiyatın dışından gelen ve metnin üzerine sonradan yerleşen bir açıklama dili olarak görmeye alışkınız. Oysa konu bundan çok daha yalın ve yaşamsal bir önem taşıyor. Bir edebiyat ortamı kendi metinleri arasındaki farkı seçebilecek mi, bu farkı adlandırabilecek mi ve gördüğü fark üzerinden ortak bir yön belirleyebilecek mi? Teori, tam da bu noktada sahneye çıkıyor.
Teori, akademik bir uzmanlık alanından ibaret değil. Aynı zamanda edebiyatın kendi üzerine düşünme biçimi. Bir şiirin, romanın ya da öykünün ne yaptığını anlamaya çalışırken sorduğumuz soruların tamamı. Metin hangi geleneğe dayanıyor, hangi alışkanlığı kırıyor, hangi biçimi neden tercih ediyor, okuruyla nasıl bir ilişki kuruyor? Bunlar soyut ve gereksiz sorular değil. Bir metni gerçekten okumaya başladığımız yer, çoğu zaman bu soruların hemen yanı başı.
Bir metni kaleme almakla o metnin edebiyat içindeki konumunu görmek birbirinden farklı işler. Yazar, sezgileriyle, deneyimiyle ve dili kullanma biçimiyle bir metin inşa edebilir. Ama metnin neyi değiştirdiğini, hangi geleneğe karşı durduğunu ya da farkında olmadan hangi kalıpları yinelediğini fark etmek için daha geniş bir bakış açısı gerekir. Teori, edebiyatı dışarıdan denetleyen bir otorite değil; metnin çevresindeki görünmez ilişkileri fark etmemizi sağlayan bir mercek olarak yanımızdadır.
Beğenmek yetiyor mu?
Bir metni sevmekle o metnin neden değerli olduğunu anlatmak aynı şey değil. “Bu şiiri sevdim” dediğimizde kendi okuma deneyimimizden söz ederiz. Bu deneyim küçümsenecek bir şey değil; edebiyat her şeyden önce kişisel bir karşılaşmayla başlar. Fakat burada kalırsak, başkasına aktarabileceğimiz çok az şey kalır.
Eleştiri, “Neden sevdin?” sorusuyla birlikte doğar. “Bu şiir yeni” dediğimizde de benzer bir sorumluluk üstleniriz. Neye göre yeni? Hangi şiirlerden ayrılıyor? Yenilik dediğimiz şey dilde mi, biçimde mi, bakışta mı beliriyor? Teori bu sorulara hazır cevaplar sunmasa da soruları ciddiye almamızı sağlar.
Bu nedenle teori, beğeninin karşısında konumlanmakla kalmayıp beğeninin içini de doldurur. Bir metin hakkında konuşurken kullandığımız “sade”, “yenilikçi”, “geleneksel”, “dağınık” ya da “güçlü” gibi sözcüklerin ne ifade ettiğini sorgulatır. Aksi takdirde edebiyat üzerine konuşmalarımız, çoğu zaman kişisel izlenimlerin art arda dizilmesinden öteye geçmez.
Eleştirinin değeri de burada belirir. Eleştiri, herkesin aynı görüşte olmasını beklemez. Anlaşmazlığı daha açık bir zemine taşır. Bir eleştiri yazısı edebî bir tartışmayı başlatabilir, tartışma zamanla polemiğe dönüşebilir. Bu tür tartışmalar özellikle yeni dönemler, topluluklar ve poetikalar ortaya çıkarken yoğunlaşır. Önemli olan insanların kavga etmesi değil, kavganın bir eser ya da edebiyat fikri etrafında kurulabilmesidir.
Pierre Bourdieu’nün sanat ve edebiyat sosyolojisi burada başka bir kapı aralar. Edebiyat yalnızca kitaplardan ve yazarlardan oluşmaz; dergiler, yayınevleri, ödüller, eleştirmenler, okurlar ve bunların arasındaki ilişkiler de alanın parçasıdır. Bourdieu’nün Ayrım kitabındaki “Beğeni sınıflandırır, sınıflandırıcıyı da sınıflandırır” ifadesi, neyi beğendiğimizin bizi de görünür kıldığını hatırlatır. Beğeni, yalnızca bir metin hakkındaki yargımız değil, edebiyat içinde nerede durduğumuzu gösteren bir işaret de olabilir.
Bugün beğeniyi göstermek son derece kolay. Bir kalp, bir paylaşım, birkaç kelimelik bir övgü… Hepsi saniyeler içinde yapılabilir. Ancak “Bu metin neden böyle çalışıyor?” sorusuna cevap verebilmek zaman ister. Gerekçesiz onay hızlıdır; düşünülmüş eleştiri ise zahmetlidir. Sorun da tam olarak burada düğümlenir. Eleştiri bir tartışmada yenilmiş değildir; gündelik dolaşımın hızına yetişemediği için kenara itilmiştir.
Herkes bir arada, ama neyin etrafında?
Bugün edebiyat ortamının tamamen dağıldığını söylemek mümkün değil. İnsanlar dergiler çıkarıyor, etkinlikler düzenliyor, dosyalar hazırlıyor, çevrimiçi buluşmalar yapıyor. Birbirlerini destekliyor, birbirlerine kızıyor, zaman zaman da birbirlerini görmezden geliyorlar. Hareket var ama bu hareketin neye dönüştüğü her zaman açık değil.
Aynı çevrede bulunmak, aynı fotoğrafta yer almak ya da birbirinin kitabını paylaşmak bir akım oluşturmaya yetmiyor. Bir edebiyat çevresini akıma dönüştüren şey, yakınlıkların ötesinde bir ortaklık kurabilmesi. Neyi neden yaptığını söyleyebilmesi, hangi alışkanlığa itiraz ettiğini, nasıl bir dil ya da biçim aradığını gösterebilmesi.
Dostluklar ve dergi çevreleri elbette önemlidir. Akımlar çoğu zaman bu tür çevrelerden doğar. Ama dostluk tek başına yeterli değil; bir edebiyat fikrine dönüşmediğinde geriye yalnızca sosyal bir ağ kalır. Teori, işte bu dönüşümün nasıl gerçekleştiğini anlamamıza yardımcı olur. Hangi noktada bir yakınlık ortak bir poetikaya dönüşür? Hangi noktada bir grup, yalnızca birlikte görünen insanlar olmaktan çıkıp edebiyat hakkında ortak bir söz söylemeye başlar?
1941’de Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday’ın birlikte yayımladığı Garip kitabı da yalnızca üç şairin şiirlerinden oluşan bir derleme değildi. Orhan Veli’nin önsözü ve kitaptaki şiirler, yerleşik şiir anlayışına karşı ortak bir tavır taşıyordu. Üç şairin arkadaşlığı elbette başlangıç için önemliydi; fakat Garip’i tarihsel bir harekete dönüştüren şey, arkadaşlığın belirli bir şiir fikriyle birleşmesiydi.
Geçmişteki edebî polemiklere baktığımızda da benzer bir tablo görürüz. “Zemzeme–Demdeme” ya da “abes–muktebes” tartışmaları elbette kişisel sertlikler içeriyordu. Bazen edebî meselenin önüne geçen kırgınlıklar, alaylar ve saldırılar da vardı. Yine de bu tartışmaların arkasında kafiye, dil, gelenek, şiirin ölçütleri ve eskiyle yeni arasındaki ilişki üzerine gerçek ayrımlar bulunuyordu. Taraflar neye karşı çıktıklarını ve neyi savunduklarını az çok söylemek zorundaydı. Teori, bugün bu ayrımların yalnızca kavga kısmına değil, düşünsel arka planına da bakmamızı sağlar.
Alışkanlık görünmez olduğunda
Viktor Şklovski, 1917 tarihli “Art as Technique” yazısında alışkanlığın algıyı otomatikleştirdiğini söyler. Her gün gördüğümüz şeyleri bir süre sonra gerçekten görmemeye başlarız; tanır, kullanır ve geçeriz. Kendisine göre sanatın işi ise sıradanlaşmış olanı yeniden görünür kılmaktır.
Edebiyat ortamı için de benzer bir durum geçerli. Herkes aynı duygusal tonu, aynı şiirsel hareketi, aynı anlatı kalıbını ve benzer bir cümle ritmini kullanıyorsa, bir süre sonra bu benzerlik fark edilmez olur. Alan, kendi alışkanlığını doğal sanmaya başlar. İşte vasat çoğu zaman burada ortaya çıkar.
Vasat yalnızca kötü yazı demek değil; bazen herkesin birbirine benzediği ve hiç kimsenin bu benzerliği garipsemediği bir durum. İnsanlar kendilerini özgün zannederken aynı dili, aynı duyguyu ve aynı anlatı düzenini yeniden üretebilirler. Eleştiri bu otomatikliği kırar. Bir yazarın sadece başarısız olduğunu söylemekle yetinmez; hangi alışkanlığı tekrar ettiğini, hangi yenilik iddiasının eski bir kalıbı yeniden dolaşıma soktuğunu göstermeye çalışır.
Teori olmadan eleştiri elbette bütünüyle ortadan kalkmaz. Fakat eleştirinin kullandığı kavramlar belirsizleşir. Yargılar kolayca kişisel beğeni düzeyine çekilir. “Sevdim” veya “sevmedim” cümleleri, metin üzerine düşünmenin başlangıcı olmaktan çıkıp sonu hâline gelir.
Yenilik nereden anlaşılır?
Teori, yenilik fikrini de daha dikkatli ele almamızı sağlar. Bir metnin yeni olduğunu söylemek, yalnızca daha önce yazılmış hiçbir şeye benzemediğini iddia etmek değil. Yenilik, bir gelenekle veya önceki metinlerle kurulan ilişki içinde görünür.
- S. Eliot’ın gelenek ve bireysel yetenek üzerine düşünceleri burada hatırlanabilir. Eliot, şairi ve eserini tek başına değerlendirmemek; onu önceki eserlerle ve daha geniş bir edebî bütün içindeki ilişkileriyle birlikte düşünmek gerektiğini savunur. Yeni eser yalnızca geçmişten etkilenmez, geçmişi nasıl okuyacağımızı da değiştirir.
Bu bakış, bireyselliği küçümsemez. Tam tersine, gerçek özgünlüğün ne kadar zor bir şey olduğunu gösterir. “Ben kendi yolumdayım” demek bir poetika kurmaz. “Ben farklı yazıyorum” demek de farkı kanıtlamaz. Farkın nerede ortaya çıktığını, hangi alışkanlığa karşı kurulduğunu ve okura nasıl bir imkân sunduğunu anlatmak gerekir.
Teori neden gerekli?
Teoriyi yalnızca üniversiteye veya uzmanlara ait bir alan gibi görmek, edebiyatın kendi üzerine düşünme imkânını daraltıyor. Teorik metinler zaman zaman zor olabilir; belirli bir kavram bilgisi isteyebilir. Fakat teorinin edebiyattaki asıl işlevi kavramları çoğaltmak değil, metinler arasındaki ilişkileri, ayrımları ve gerilimleri görünür kılmak.
Bir metnin hangi geleneğe yaslandığını, hangi biçimsel tercihi yaptığını, hangi okur ilişkisini kurduğunu veya hangi anlayışı dönüştürmeye çalıştığını sormak metni soğutmaz. Aksine, metne daha yakından bakmayı sağlar. Teori eserin duygusunu ortadan kaldırmaz; o duygunun nasıl kurulduğunu anlamamıza yardım eder.
Edebiyat ortamının ihtiyacı herkesin aynı teoriyi benimsemesi değil; farklılıklarını gerekçelendirebilmesi. Bir dergi neden belirli metinleri yan yana getiriyor? Bir yazar neden bu dili seçiyor? Bir topluluk hangi alışkanlığa itiraz ediyor? Bu sorulara cevap verilmeye başlandığında, edebiyat çevresi de kendi üzerine düşünmeye başlar.
Sonuçta teori, metinlerin üzerine sonradan iliştirilen süslü bir açıklama değil; edebiyatın kendisini görme çabası. Teori olmadığında beğeni kolayca hükme, hüküm alışkanlığa, alışkanlık da ölçüte dönüşebilir. Farklar gerekçelendirilmeyince eleştiri zayıflar; eleştiri zayıflayınca yeni bir edebiyat fikrini ayırt etmek zorlaşır.
Bu yüzden soru, teorinin edebiyata dışarıdan gerekli olup olmadığı değil; edebiyatın kendi dilini, kendi alışkanlıklarını ve kendi kabullerini sorgulamadan ne kadar yenilenebileceği. Teori, bu sorgulamanın imkânı. Edebiyatın canlı kalması da biraz buna bağlı. Kendisine bakmayı ve gördüğü şey hakkında konuşmayı sürdürmesine…
Bir Cevap Bırakın