Görünüşlerin Aynasında Dehşetli Bir Huis-Clos Anlatısı

Fransa’da Gisele Pelicot, İngiltere’de Philip Young, eşlerine ilaç vererek cinsel istismarda bulundular ve başka erkeklerin de eşlerine cinsel saldırıda bulunması için internet üzerinden ilanlar yayımladılar.

Toplumun durgun boşluğunu hareketlendiren bu iki olay, irfandan ifrata, yozlaşmaya ve hiçliğe bir yörünge kaymasını gösteriyor. Benliğin ve toplumun boş merkezine bakıyor: Sömürülen bedenleri, akışkan yaşamları; arzunun, yozlaşmışların hastalıklı fantezisinin oyuncağına ve manipülasyon aracına dönüşmesini imliyor.

Bu iki olay, modern bireyselliğin, dijital anonimliğin ve rıza kültürünün kırılma noktaları ile birlikte düşünüldüğünde, mahremiyetin ve güvenin içten boşaltılması gibi bir yerden okunduğunda, görünüşlerin aynasında dehşetli bir Huis-Clos anlatısını andırıyor.

Bu iki olayda, evlilik/aile gibi en temel güven alanlarından biri, failin kendi içindeki boşluğu ve güç/kontrol açlığını gidermek için bir sahneye dönüştürülüyor.

Hep aynı istikametlerle, aynı sokaklarla, aynı otobüs duraklarıyla, aynı yüzlerle, farklı yorumların aynı fikirleriyle, aynı eşyaların tahakkümüyle karşılaşan, bunları kanıksayan ve donuk bir varoluşu sürdürüp gün aşırı “yaşlanan” insan, toplumun “sıradan adam”ını (Monsieur Tout-Le-Monde) görmüyor: bu normallik kalıbına sığan failleri tanımıyor.

Görünen ile gerçek arasındaki yarığı fark etmiyor: kamusal alandaki saygınlık maskesini özel alandaki mutlak tahakkümle birleştireni bilmiyor.

İlaçla bilinci uyuşturulmuş veya hafızası silinmiş bir beden, rızanın yok sayılmasını kristalize ediyor.

Bilinci kapalı ya da yönlendirilmiş bir kişinin varlığını “oyun” veya “fantezi” perdesiyle meşrulaştırmak, rızayı aktif ve açık bir irade beyanı olmaktan çıkarıp failin kendi varsayımına bağlıyor.

Çıplak ve savunmasız bedenin karşısında duran diğer erkeklerin kendi sorumluluklarını reddetmesi, toplumsal vicdandaki empati ve sınır bilincinin aşındığını gösteriyor.

Gisèle Pelicot’nun “Utanç taraf değiştirmeli” cümlesi, tam da mağdurun üzerine yıkılan bu sessizlik ve utancın kırılmasına işaret ediyor.

Arzu, karşılıklı tanınma ve öznellik yerine tek taraflı kontrol, nesneleştirme ve başkasının iradesini yok sayma üzerinden kurgulandığında, yıkıcı bir mekanizmaya dönüşüyor. Mağduru, özne olmaktan çıkarıp failin ve davet edilen kişilerin fantezisine tabi kılınan bir nesneye indirgiyor.

Çevrimiçi forumlar ve mesajlaşma ağları, bu fantezilerin örgütlenmesini, anonim kalmayı ve suç ortaklığının normalleştirilmesini kolaylaştırıyor.

Modern kapitalist medeniyetin bazı yapısal dinamikleri, bu tür patolojilere zemin hazırlayan veya onları görünür kılan koşulları üretiyor:

Her şeyin erişilebilir, satın alınabilir veya tüketilebilir bir hizmet ya da deneyim gibi algılandığı kültürde, insan bedeni ve cinselliği de araçsallaştırılabiliyor. Bu durum, metalaşma ve tüketim mantığının ulaştığı “ifrat”ı ve tehlikeli sınır ihlallerini gösteriyor.

Kentsel ve modern yaşamda komşuluk, cemaat veya derin toplumsal bağların zayıflaması, bireylerin kendi kapalı dünyalarında kopuk ve denetimsiz ağlar kurmasını kolaylaştırıyor. Dışarıdan bakıldığında düzenli bir hayat süren kişilerin arka planda bambaşka bir suç ağı yönetebilmesi, bu kopuklukla yakından ilişkili; atomize bireycilik ve yabancılaşmayla yakından ilişkili…

Kısacası bu vakalar, modern toplumun hem en karanlık mahremiyet ihlallerini hem de bu ihlallere karşı rıza, hukuk ve kamusal yüzleşme üzerinden verilen eksik toplumsal yanıtı aynı anda ortaya koyuyor.

Bu iki olay, Erving Goffman’ın Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu [1]eserindeki “vitrin/sahne” ve maske kuramı ile okunduğunda, kamusal saygınlık maskesinin (Young, Belediye Meclisi’nde Muhafazakar Parti’den eski bir belediye meclis üyesiydi), mahremiyetteki mutlak şiddeti gizleyen bir kabuk gibi işlediği anlaşılıyor. Ancak suç ortaya çıkıp mahkeme ışığına taşındığında “maske” zorla indiriliyor. Maske düştüğünde geriye yalnızca rolün ardındaki çıplak tahakküm ve suç ortaklığı kalıyor. Bir başka ifadeyle, yüzleşmek zorunda kalınan hiçliğin nihilist şiddeti kalıyor.

Maske indirildiğinde, Gray[2] kendi portresiyle yüzleşiyor, doğallık/yapaylık perdesi çözülüyor: maskenin altında saf, saklı bir özün olmadığı ortaya çıkıyor. Şiddetli ve patolojik olanın nasıl doğal/normal gibi gösterildiği ortaya çıkıyor.

Barthes, kültürel kodların ve gündelik imgelerin nasıl kendiliğinden ve doğal gibi sunulduğunu incelerken, bu iki olayla bir analoji kurmak bize düşüyor. Bir erkeğin saygın aile babası, normal komşu görüntüsünün toplumsal bir gösterge/mit gibi işlediğini; suç açığa çıktığında bu doğallık/normallik illüzyonunun dağılıp ardındaki kurguyu görünür kıldığını anlamak bize düşüyor.

İmgeler ve görünümler toplumunda anlamın, derinlikte saklı gizemli bir cevherden çok, yüzeydeki göstergelerin ve rollerin kurulma biçimiyle ilgili olduğunu anlamak bize düşüyor. Dolayısıyla maskeyi indirmek bize düşüyor: Ve (İdeolojik) maske alaşağı edildiğinde arkasında romantik anlamda soylu bir iç hakikat ya da “dava”ya adanmışlık değil, o sahte düzenin inşa ediliş matrisi ve arkasındaki gücün, tahakkümün, boşluğun, şiddetin denklemi deşifre oluyor

Sıradan aile babası veya saygın komşu mitini çözerken, gündelik imgelerin, tarihsel ve toplumsal birer kurgu olmalarına rağmen nasıl da doğallaştırılarak masumiyet ve güven mitine dönüştürüldüğünü görmek gerekiyor. Bu vakalarda şiddetin ifşasıyla birlikte söz konusu doğallık yanılsaması da çöküyor; maskenin arkasında derin bir iç hakikatten ziyade, rızayı yok sayan tahakkümün inşa edilmiş yapaylığı görünür hale geliyor.

Nietzsche’nin “her derin ruhun bir maskeye ihtiyaç duyduğu” savı ters yüz edilip her yozlaşmış/çürümüş ruhun bir maskeye ihtiyaç duyduğu ortaya çıkıyor: maskenin ardındaki hakikatin/boşluğun negatif nihilizmle yakın ilişkisi deşifre oluyor.

Gösterge ile tiyatro yüzey mantığının arasındaki korelasyon, görünür hâle geliyor.

Bir gün gideceğiniz yere götüremeyeceğiniz “huzursuz” vicdanınızı geride kalanlara emanet ederek bu dünyadan veda edecekseniz eğer,  Gisèle Pelicot’nun utancının sorumluluğunu giyinebilmelisiniz.

Gisèle Pelicot’nun utancının sorumluluğunu paylaştığınızda, onun şiddetin kurbanı olmasının hüznü birazcık da olsa aralanıp hikâyesine onuru yeniden onaran bir pencereden bakabildiğinizi fark edeceksiniz. Bu tamir hikâyesine gücünü veren, saygıyı pekiştiren şeyin de “yara”nın araladığı kapı olduğunu anlayacaksınız.

Levinas’ın Zor Özgürlük [3]derlemesinde geçen, çalışma kampında bakışlarıyla, tutsaklara insan olduklarını tecrübe ettiren köpeğin yeniden kuyruğunu sallaması mümkün hâle gelecek.

Bu olayların yüklediği duygu ağırlığı, erkin, gücün ve tahakküm kurmanın, dolayısıyla siyasetin tam ortasında cereyan eden şeyleri, siyasetin kendisini sorunlaştırarak ele almaya izin vermiyor. Ancak duygu bulutu dağıldığında duygunun kapattığı imkâna bakma ve olayları bir “ihlal” pratiği üzerinden yorumlama imkânı doğuyor.

Toplumun kendi gri alanlarda yarattığı kusurlu karakterleri deşifre edebilmeli. Görünümün aldatıcılığı ve aile gibi kutsalların kapalı odalarında süren şiddet hakkındaki anlatıyı sürekli dolaşımda tutmalı.

Toplumun çatlak ve köhnemiş duvarında eğreti duran, ha düştü ha düşecek “A” (Aile) harfini, patolojiyi, şiddeti ve kanayan yarayı gizlemek için sopasıyla Ahlak ve Değerler gibi kavramların baş harflerinin (A, D) hizasına yerleştirmeye çalışanları iyi teşhis etmeli.

 

[1] Goffman, E. (2009). Günlük yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları.

[2] Wilde, O. (2018). Dorian Gray’in portresi (D. Z. Batumlu, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

[3] Levinas, E. (1976). Difficile liberté : Essais sur le judaïsme. Éditions Albin Michel.

Bir Cevap Bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır.