Şubat 2026’da yazmış olduğum ‘Elektronik Müziğin Neresinden?’ makale’de Isao Tomita’dan çok kısaca belirtmiştim. Tomita’nın eserlerinin neden halen günümüzde yerini korumaktadır? Bu açıdan, doğrudan Tomita’yı incelemeyi değerli bulmaktayım. Tomita, (1932 – 2016) elektronik müziğin öncülerinden biri olarak kabul edilen Japon besteci, aranjör ve synthesizer sanatçısı. 1932 yılında Tokyo, Japonya’da doğmuştur. 1960’larda NHK için televizyon, film ve belgeseller için müzikler besteledi. Neden klasik müzik çalışmalarını elektronik sentezleyiciler kullanarak bir heykeltraş gibi taşı yontarak ortaya farklı eser çıkartmak istemişti? Klasik müzik anlayışı synthesizer bir orkestrayı taklit etmek için değil, orkestranın yapamayacağı sesleri yaratmak için kullanılmalıdır.” tezini savunuyordu. Isao Tomita’nın dünyaca ünlü bir elektronik müzik öncüsü olmasına rağmen mühendislik ya da elektronik eğitimi almamıştır. Üniversite eğitimini Keio Universitesi’nde tamamlar. Bölümü müzik değil, sanat tarihi idi. Üniversite yıllarında bestecilik ve orkestrasyonla kendi kendine ilgilenmeye başladı. Sanat tarihi, klasik müzik sevgisi ve kayıt teknolojisine duyduğu merakı birleştirerek elektronik müziğin en etkili isimlerinden biri oldu. Grammy ödülleri için aday gösterilmiştir. 1977’de ve 1995 yılında Keyboard Magazine ile yaptığı söyleşilerde Tomita “Sanat, biri tarafından takdir edildiğinde sanattır” demiştir.
Tomita’yı yalnızca bir synthesizer sanatçısı değil, aynı zamanda bir deneysel ve uzamsal ses tasarımcısı, kayıt mühendisi ve sanat düşünürü olarak değerlendirmek gerekir. Yazıda belirttiğim ‘Snowflakes are Dancing’ elektronik müzik tarihinde dönüm noktası oldu. Albüm uluslararası başarı kazandı ve Tomita’yı dünya çapında tanınan ilk Japon elektronik müzik sanatçılarından biri haline getirdi.
Debussy ve Empresyonizm etkisi
Tomita synthesizer’ı yeni bir enstrüman değil, sentezleyiciyi yeni bir renk paleti olarak görüyordu. Osilatörler, filtreler, zarf (envelope) ve modülasyon kaynaklarıyla sesin rengini, dokusunu ve hareketini şekillendiriyordu Bu açıdan kendisi için Claude Debussy, Maurice Ravel ve Igor Stravinsky gibi bestecilerin eserlerini örnek almaktaydı. Çünkü onların orkestrasyonu “ses renkleriyle resim yapmak” gibiydi. Tomita ise bu fikri sentezleyici dünyasına taşıdı. Onun yaklaşımı, klasik müziği birebir kopyalamak değil, onu yeni ses renkleri ve katmanlarla yeniden kurmaktı. ‘Snowflakes Are Dancing’ Claude Debussy’nin eserlerini yeniden yorumlanmış şimdiye kadar yapılmış en iyi işitsel Moog klasik albüm çalışmasıdır. Debussy modern müziğin başlangıcı olarak kabul edilir. Müzikteki empresyonizm onunla birlikte başlar. Müziği zamanının ötesinde yer alır. Bu açıdan Tomita, Debussy ‘i seçmesi doğru bir yaklaşımdır.
Öncelikle tüm albümler sadece kayıt teknikleri ile değil bütünsel sanat projesi olarak öne çıkar. Buna sanat manifestosu denebilir. Özellikle tüm albüm kapak tasarımlarında; uzay, sürrealizm, fütürizm ve bilimkurgu etkileri görülür. 1970’lerde elektronik müzik genellikle teknik bir alan olarak görülürken Tomita bunu görsel sanatlarla birleştirmiştir. Diğer 9 albümde, elektronik müziğin görsel sanatlar ve klasik müzikle nasıl birleşebileceğinin en etkileyici örnekleri arasında ise; Pictures at an Exhibition (1975) ,The Planets (1976), Firebird (1976), Cosmos (1978), The Sound Creature (1977) The Bermuda Triangle (1979), Daphnis et Chloe (1979) Mind of Universe ve Rising Planet (2021) yer alır.
Elektronik müzik tarihinde çok önemli dönüm noktası olan Snowflakes Are Dancing albümünün tamamlanması yaklaşık 14 ay sürdü. O dönemde polifonik sentezleyiciler olmadığı için bütün notalar tek tek kaydedilmiştir.
Tomita’yı ilk kez dinleyenlerin önemli bir kısmı “Bu müzik neden bu kadar tuhaf geliyor?” diye düşünür. Bunun nedeni Tomita’nın amacının klasik eserleri sadece sentezleyicilerle çalmak değil, onları adeta yeniden bestelemek olmasıdır. Her eser bir hikaye anlatır. Hem klasik hem de elektronik müzik olarak dinlememek gerekir. Tomita’nın kayıtlarında çok küçük ayrıntılar bulunur
Tomita’nın albümlerini dinlemeden önce nelere dikkat etmek gerekiyor?
- İyi bir ses sistemi kullanmalı ( Kaliteli kulaklık, iyi bir hi-fi sistemi, ve sessiz ortam)
- Ses nereden geliyor. Ses yönü ne tarafta dönüyor mu?
- kayboluyor mu?
- Sesin rengi, yankısı, hareketi, derinliği, sessizlikleri
- Kaç ses katmanı var? (ana melodi, atmosfer (çevresel), elektronik efektler
- Eserleri bütün olarak dinlemek
Snowflakes are Dancing’de yer alan eserleri inceleyelim;
- Snowflakes Are Dancing
Albümün açılışı adeta bir ses manzarasıdır. Tomita burada kar tanelerinin düşüşünü andıran parlak tonlar, hafif rüzgâr efektleri, yavaş stereo hareketler kullanır. Parça bir piyano yorumundan çok, kar yağışının sesle resmedilmesi gibidir. Mikro detaylarla yaratılmış üç boyutlu atmosfer vardır.
- Reverie (Rêverie)
Albümün en romantik parçalarından biridir. Tomita: İnsan nefesini andıran synth tonları, koro benzeri katmanlar, Uzun yankılar kullanarak rüya hissi yaratır. Dinleyici kendisini zamanın yavaşladığı bir ortamda bulur.
- Gardens in the Rain (Jardins sous la pluie)
Teknik açıdan albümün en karmaşık düzenlemelerinden biri. Hızlı synth dizileri: Yağmur damlalarını, Akan suyu, Kuş seslerini çağrıştırır. Bugün bile etkileyici olan bir stereo sahneye sahiptir.
- Clair de Lune
Albümün ve belki de Tomita kariyerinin zirvesi. Debussy’nin ünlü eserini romantik bir piyano parçası olmaktan çıkarıp kozmik bir yolculuğa dönüştürür. Fısıltıya benzeyen synth sesleri, sonsuzluk hissi veren yankılar, sürekli değişen harmonik renkler. Parçanın son bölümünde müzik adeta uzay boşluğunda kaybolur. Birçok elektronik müzik meraklısı bu yorumu tarihin en başarılı klasik müzik uyarlamalarından biri olarak görür. Tomita, Debussy’nin piyano eserini adeta bir ses manzarasına dönüştürür. Açılıştaki yumuşak filtreli tonlar, Moog’un düşük frekans geçiren filtreleriyle oluşturulmuş izlenimi verir. Reverb kuyrukları (reverb tails) oldukça uzundur ve parçanın “ay ışığı” atmosferini güçlendirir.
- Arabesque No. 1
Canlı, zarif ve neşeli. Synth tonu zaman zaman elektronik flüt hissi verir. Tomita’nın her notayı tek tek kaydetmek zorunda olduğu düşünülürse performansın hassasiyeti daha da etkileyici hale gelir.
- The Engulfed Cathedral
Albümün teknik açıdan en etkileyici parçası. Debussy’nin “denizden yükselen batık katedral” fikri burada elektronik sinemaya dönüşür. Derin Moog basları, deniz tabanını, dev taş yapıları, kilise orglarını hatırlatır. Katedral yükseldikçe filtreler açılır ve devasa ses kütleleri ortaya çıkar. Bu parça birçok synthesizer sanatçısı tarafından referans eser kabul edilir.
- Passepied
Hafif ve zarif bir ara bölüm gibidir. Bir önceki parçanın devasa yapısından sonra dinleyiciye nefes aldırır. Tomita’nın zarf (envelope) programlama becerisi burada çok belirgindir.
- The Girl with the Flaxen Hair
Albümün en duygusal anlarından biri. Melodi son derece sade olmasına rağmen ton renkleri sürekli değişir. Tomita burada teknik gösterişten çok duygusal ifade peşindedir.
- Golliwog’s Cakewalk
Albümün en eğlenceli bölümü. İçerisinde: Mizahi synth efektleri, Abartılı glissandolar, karikatürize tonlar bulunur. Bazı dinleyiciler bu parçanın 1970’ler hissini fazla taşıdığını düşünür, ancak birçok kişi için albüme renk katan bölümdür.
- Footprints in the Snow
Mükemmel bir kapanış. Sessizlik ve boşluk hissi ön plandadır. Uzun yankılar ve seyrek notalar, karda bırakılan ayak izlerinin yavaş yavaş kayboluşunu hissettirir. Albüm dramatik bir final yerine sessizce ufukta kaybolur.
- Prelude to The Afternoon of a Faun
En şiirsel ve atmosferik düzenlemelerinden biridir. Tomita yeniden yazmak yerine, Claude Debussy’nin empresyonist dünyasını sentezleyicilerle yeniden renklendirmesidir.
Albümü bütünüyle değerlendirdiğimizde; ‘Snowflakes Are Dancing’, yalnızca bir Debussy uyarlaması olmayıp Tomita tarafından Moog modüler sistemi kullanarak tamamen yeni bir ses evreni yaratılmasıdır. Özellikle Clair de Lune ve The Engulfed Cathedral, günümüzde bile ses tasarımı açısından referans gösterilen kayıtlardır. Tomita’nın en büyük sanatsal başarısı, Fransız besteci Claude Debussy ile elektronik sentezi buluşturmasıdır. Debussy’nin müziği ; ışık, Renk, Atmosfer, Doğa izlenimleri üzerine kuruludur. Örneğin: “Clair de Lune” “Arabesque No.1” “Reverie” gibi eserlerde duyulan sesler adeta resimsel bir etki yaratır.
‘Ses Heykeltıraşı’ Olarak Tomita
Tomita kendisini klasik anlamda bir klavyeci gibi değil, ses tasarımcısı olarak görüyordu. Sanatçının tek bir üsluba bağlı kalmaksızın farklı estetik alanlar arasında serbestçe hareket etmesi, sesi dinleyicinin çevresine yerleştirmek, sesi hareket ettirmek, sesle üç boyutlu bir dünya kurmaktı. Moog modüler sentezleyici sistemlerinde; her ses modüller arasında kablo bağlantıları ile sıfırdan yeni ses oluşturuluyordu. Filtreler ve osilatörler kullanılarak üç boyutlu ses alanları tasarlanıyordu. Bu nedenle birçok müzik tarihçisi Tomita’yı ses heykeltıraşçısı veya ses mimarı olarak tanımlar. Katmanlı ses tasarımları için stüdyonun kalbi bir Moog III C sistemiydi. Snow Flakes Are Dancing çalışmasında kullanılan sistem; VCO osilatörleri, low-pass filtreler, VCA, envelope generator, nota sekanslayıcı (sequencer, ve Mellotron’dan oluşmaktaydı. Diğer önemli stüdyo ekipmanları ise; 16 kanal teyp kayıt cihazı, 4 kanallı teyp kayıt cihazları, mikserler, reverb ünitesi, eko ünitesi, phaser, uzamsal efekt ünitesi.
Tomita’nın her sesin yaratılmasında belirgin sentezleme tekniği kullanmasıyla dikkati çeker. Tomita 40’lı yaşlarında bu albümü yapmıştır. Stüdyo sisteminde sesler çok dikkatlice ve büyük titizlikle ses katmanlarının yaratılmasını sağlamıştır. Tangerine Dream’in ‘Rubycon’ albümüne etkisi büyüktür. Çoklu katmanlı kayıt tekniği olarak, o dönemde polifonik sentezleyicilerin olmamasından dolayı, Tomita karmaşık kayıt tekniğini kullanarak elektronik olarak orkestra sesleri için her bir sesi ayrı ayrı kanala kayıt etmiştir. Quad master miks
üzerinden stereo master kayıtlara da dönüştürülmüştür. Stereo kayıtlar için ise tüm sesler dengelenmiştir. Stereo dönüşlerinde bile ses alanını geniş tutmuştur. Vangelis ve Jean-Michel Jarre, elektronik ses tasarımını güçlü özgün melodiler ve gösterişli müzikal yapılarla birleştirirken; Tomita farklı bir yol seçmiştir.
Mekânsal Sanat
Tomita, günümüzün Dolby Atmos sistemlerinden onlarca yıl önce mekânsal ses deneyleri yapıyordu. Bazı konserlerinde 5-kanallı olmak üzere köşelerde 4 hoparlör ve ilave olarak 1 adet hoparlör de dinleyicilerin üzerindeki tavana asılı olarak konulmuştur. Ortamdaki seslerin dinleyicinin etrafında hareket ediyor hissi yaratıldı. 1984 yılında Linz/Avusturya’da yapılan Ars Electronica Festivalinde Tomita’nın ilk canlı konserinde,13 kanallı piramit ses sistemi kullanmıştır. Bu konser kaydı ‘The Mind of the Universe’ albümünde yer almaktadır. Bu festivalde her yıl Digital Müzik ve Ses Sanatı kategorisinde A/V görsel ve ses tasarım müzikleri için özel Tomita ödülleri de verilmektedir.
Japon Estetiği olarak
1977 tarihli Keyboard Magazin’e vermiş olduğu röportaj, Isao Tomita’nın müzik, teknoloji ve uzamsal ses hakkındaki düşüncelerini anlamak için son derece önemli bir belgedir. Tomita’nın müziğinde geleneksel Japon sanat anlayışının izleri görülür. Tomita’nın müziği, Batı’nın elektronik teknolojisi ile Japon estetik düşüncesinin özgün bir sentezidir. Bir deyişle; Doğu ve Batı estetiklerinin bilinçli biçimde kaynaştırılmasıdır. Onun başarısı sadece Moog synthesizer kullanmasında değil Ma (boşluk), Wabi-Sabi (sadelik ve geçicilik), Yūgen (gizem ve derinlik), Shizen (doğa) gibi Japon estetik ilkelerini elektronik ses tasarımına dönüştürebilmesindedir.
Quadrafonik Kayıtlar:
Isao Tomita’nın quadrafonik kayıtları ise; onun kariyerinin en önemli teknik başarılarından biridir. Bu albümün, Claude Debussy eserlerinin Moog modular synthesizer ile yorumlanmasıyla elektronik müzikte dünyaca ün kazandıran ilk büyük işi ve aynı zamanda profesyonel anlamda erken dönem uzamsal ses çalışmalarından biridir. Tomita başından beri 4 kanallı düşünüyordu. “Benim müziğim en başından itibaren dört kanallı müziktir.” Bu albümden sonra birçok albümünü quadrafonik olarak yapmıştır. Kayıt tekniği olarak incelediğimizde; Isao Tomita’nın Snowflakes Are Dancing albümündeki quadrafonik miks, sadece ‘4 kanala yayılmış ses’ olmayıp gerçek anlamda uzamsal kompozisyon örneğidir. Günümüzdeki Dolby Atmos nesne tabanlı yerleşimlerin öncülerinden biri olarak değerlendirilebilir. Bir vinyl plağın en fazla 4-kanal kayıt alabilmesinden faydalanarak Tomita 4-kanal uzamsal sesleri dinleyicilere ulaştırmıştır.
Aşağıda verilen şemada CD-4 (JVC/RCA) için kayıt/dinleme formatının oluşturulması için sinyal akışı verilmiştir. Ses (15 kHz’e kadar) birlikte ön kanallara ve arka kanal sesler için yaklaşık 30kHz FM ultrasonik taşıyıcı frekansı üzerinden arka kanallara fark sinyalleri taşınarak vinyl plak üzerindeki aynı oyuklara aktarılır. Dinleyicinin gerçek 4-kanal dinleyebilmesi için demodülatör (çözücü), kaliteli vinyl plak iğnesine (45 kHz Shibata) ve 4 adet hoparlöre ihtiyacı olacaktır. O dönemki görüş olarak; CD-4 sisteminin temel tasarım hedefini çok açık ifade ediyor. Konser salonu gerçekçiliği (concert hall realism), mekânsal bütünlük (spatial integrity), master banttaki kanal ayrımının eksiksiz korunması, discrete (ayrık) dört kanalın zorunluluğu. Bunun başarılabilmesi için, 4 kanallı ana bantta (master tape) doğal olarak bulunan kanal ayrımının aynı derecede korunması gerekir. Dört kanallı performansı gerçek anlamda sunabilen tek pratik plak sistemi haline gelmiştir. Keza, uzun vadede tüketici bunun daha azıyla yetinmeyecektir.
Ön kanallarda müzik ve arka kanallarda ambiyans önemli fark yaratır. Tomita , sesi mekânda yatay hareket eden bir nesne gibi tasarlar. Burada analog ses nota sıralayıcıları (sequencer) kullanarak pitch ve filtreleri kontrol ederek ritmik ve dönen seslerin 4-kanal arasında dolaşmasını sağlamıştır. Moog’un ses zarfı (sound envelope) modülü ile uzamsal hareketle ön kanallarda ses anlık (attack) ve arka kanallarda sönümlenme (decay) sağlanmış.
Bu albümdeki her bir eser; ön kanallarda başlar, sonra yavaşça arka kanallara kayar. Efektler ise çok önemli yer tutarak; gürültü (white /pink) noise), ses süpürmeleri (sweep) ve filtre hareketleri ve reverb uzantıları sadece arkaya verilmeyip dairesel hareket eder. Reverb sabit olmayıp, hareketli ambiyans nesne alanı özelliği kazanır. Tomita, reverb- ambiyansı 4-kanal arasında dolaştırır. Ses yönü açısından FL(ön sol) hoparlörden başlayan küçük synth tonları, arka sağ (RR), arka sağdan ön sağa (FR) , ön sağdan ve tekrar ön sol hoparlöre dönüş yapar. Görüldüğü üzere ses tek bir hoparlörden başlar. Buna point-source localization denmektedir. Ortamda sesler yüzüyor gibidir. Günümüzde bilgisayar ortamlı DAW (Digital Audio Workstation)’da otomasyonla birkaç saniyede yapılacak işlem, o dönemde ses mühendislerinin yardımıyla elle pan pot hareketleriyle kaydediliyordu.
Frekans bazlı yerleşim:
Tomita miksinde düşük frekansları genelde ön kanalları sabit , yüksek frekansları ise arka ve hareketli olarak tasarlanmıştır. Buradaki amaç; insan kulağı yönü yüksek frekansta daha iyi algılar.
Psikoakustik olarak değerlendirme yapmak istersek; söyleşilerinde Haas effect belirtilmese de duyulan sesin önce ön ve daha sonra arka hoparlörde milisaniye gecikmeyle gelmesiyle beyinde yön algılaması sağlanır. Faz manipülasyonu ile faz farklarıyla; ses odanın dışındaymış hissini verir. Örneğin “Clair de Lune” ‘da ana melodi ön kanallarda, arpejler ise arka kanallara yayılırken sentezleyici ses süpürmeleri tüm oda içerisinde dönerken reverb ise ortamda dolaşır. Böylece, dinleyici müziğin içinde kalacaktır.
Sistem karmaşık kayıt tekniği ve dinleyiciler için ise maliyetli bir sistemdi. Tomita’nın CD-4 baskıları günümüzde koleksiyoncular arasında çok değerlidir. CD-4 formatına ulaşmak zor olacağı için; SACD, stereo vinyl, stereo CD, Blue Ray ve Audio streaming kanalları üzerinden dinlenebilir.
Bugün Tomita çalışmalarını ses küresi olarak ses tasarımı olarak yapsaydı; çeşitli polifonik sentezleyiciler, güçlü bilgisayar, Dolby Atmos Renderer /Ambisonics, SPL ve oda kalibrasyon cihazı, kaliteli mikrofonlar, üst düzey hoparlör sistemi (en az 7.1.4) olurdu diye tahmin edilebilir.
Kaynakça
National Association of Music Merchants. (2014). Isao Tomita Oral History Interview. The CD-4 Handbook (1973).
Tomita. Biography and Discography. https://tomita.org
Keyboard Magazine. (1985, August). Interview with Isao Tomita.
Electronic Sound. (2016, July) Snowflakes Are Dancing
Billboard Japan, (2021, July) Songs from Isao Tomita’s last five Years set for release on streaming platforms
Bir Cevap Bırakın