Yapay zekâ karşıtlığı, slow science söylemi ve akademik öznenin kendine kapanma refleksi üzerine bir not…
Sorun hız değil; öğrenme sorumluluğundan kaçınmanın teorileştirilmesidir.
Yapay zekâya “çöplük” diyenler var; üstelik bunlar akademisyen ve bazıları maalesef uzun süredir arkadaşım. Oysa bana sorarsanız, bugün “çöplük” diyenler ya ihtiyarlamış ya da vakti zamanında cep telefonuna karşı çıkanların düştüğü duruma düşmüş durumda. Yanlış anlaşılmasın, onlardan biri de bendim. Yıl 2007. Doktora sürecinde yurtdışında oturum izni almak için belediyenin zorunluluğu nedeniyle cep telefonu aldım. Peki, bugün pişman mıyım? Hayır. İyi ki de almışım. Allah’tan internete hiç karşı çıkmadım; çok da iyi kullandım, en azından orada bir pişmanlığım yok.
Yapay zekâ konusunda akademik çevrelerimizin genel olarak tutumu, internetin ve cep telefonunun ilk yıllarındaki tepkilerle neredeyse birebir örtüşüyor. Bana sorarsanız bu, deneyimle sabit. Bir tarihçi bunu ampirik olarak da gösterirse memnun olurum ama ben felsefeci olmanın verdiği o küçük ayrıcalığa sığınıp yalnızca iddiamı ortaya koyuyorum: Meraklısı araştırsın, baksın. “Haksızsın” diyen olursa da otursun yazsın.
Şimdi biraz daha geçmişe doğru gidelim; zira bana nedense hep günümüz etik problemlerinin de çözümünün en azından nüveleri oradaymış gibi görünüyor.Bu konuda yamaya niyet ettiğimde de aklıma ilk gelen nedense Stoacıların oikeiosis dediği bir kavramı oldu. Ortaya Eski Yunanca bir kavram atıp kafanızı karıştıracak değilim. Bu kavramın tarihi ve manasını bu yazıda anlatılanın çok daha ötesine geçerek araştırmanızı öneririm. Bu kavram, çoğu zaman “kendine yönelme” diye çevrilir ama bu çeviri asıl meseleyi oldukça basitleştirir. Oikeiosis, canlının kendisini kendine ait kılmasıdır—kendi varlığını sahiplenmesi, ona yapışmasıdır. İlk bakışta son derece doğal, hatta zorunlu bir süreç. Fakat Stoacılar burada durmaz; bu “kendine yapışma”nın akıl aracılığıyla genişlemesi, başkalarını ve nihayetinde bütünü kapsaması gerektiğini söylerler.
Bu noktayı biraz açmak gerekir; fakat unutmayın ki bu EK dergiye yazılmış bir yazı, editörümden “lafı yine uzattın” diye fırça yemek istemeyen bir yazarım; siz de sanırım akıllı varlıklar olarak zaten daha fazla bilgiye sahip olabilirsiniz, bu yazıyı okuyabildiğinize göre, çok daha fazlasını yapma kapasitiesine de sahipsiniz; yoksa editörüm izin verse bir on sayfa daha yazardım. Neyse, konumuza dönelim, bir değini ile yetineyim ben, ama siz siz olun asla bu değiniyle tatmin olmayın.
Stoacılar açısından canlı varlığın ilk hareketi, basitçe hazza koşmak değildir; kendini korumak, kendine uygun olanı seçmek, varlığını kendi varlığı olarak sahiplenmektir. Yani mesele en baştan bir tür kendilik ilişkisiyle başlar. Canlı, dünyaya önce kendisi üzerinden tutunur. Buraya kadar sorun yok; hatta burası hayatın en doğal zeminidir, akışırdır, olagelmesidir. Fakat canlılar aleminde insane bakmaya başlayınca mevzu burada bitmez; aksine tam da burada başlar. Çünkü insan yalnızca kendini koruyan varlık değil, akıl sayesinde kendini genişletmesi, geliştirmesi, değiştirmesi gereken varlıktır. İnsanın önce kendini, sonra yakınlarını, sonra başkalarını, sonra toplumu ve nihayet bütün insanlığı kendi ilgi alanına dâhil edebilmesi beklenir. Yani oikeiosis’in asıl gücü, insanı kendine hapsetmesinde değil, kendinden çıkarabilmesindedir. Tam da bu yüzden ben burada “kendine yapışma” derken Stoacılara haksızlık etmek istemem: Sorun kendine yapışmak değildir; sorun, orada kalmaktır. Kendini koruma refleksinin akıl aracılığıyla genişleyemediği, gelişemediği, değişemediği yerde, doğal bir başlangıç noktası bir kapanma biçimine dönüşür.
İşte problem tam burada başlıyor. Sanki ya da bana öyle geliyor ki modern akademik özne, bu sürecin ilk aşamasında donup kalmış gibi davranıyor. Kendine yapışıyor ama kendini genişletmiyor. Kendi düşünce biçimine, kendi yazma alışkanlıklarına, kendi otoritesine yapışıyor. Bu yapışma zamanla bir refleks olmaktan çıkıp bir savunma mekanizmasına dönüşüyor.
Yapay zekâya “çöplük” diyen akademisyen figürü tam da bu noktada ortaya çıkıyor. Bu bir teknik değerlendirme değil; bu, kanımca öznenin kendi epistemik konfor alanını koruma refleksidir. Zira yapay zekâ yalnızca yeni bir araç değil; aynı zamanda “ben nasıl biliyorum?” sorusunu rahatsız edici biçimde yeniden açan bir müdahaledir. Ve bu müdahale karşısında özne iki şeyden birini yapar: ya kendini genişletir ya da kendine daha sıkı yapışır.
Bizim akademik ortamımızda ise ikinci yol tercih ediliyor. Oikeiosis’in genişleyici momenti askıya alınıyor, daraltıcı momenti kutsanıyor. Sonra da ortaya şu çıkıyor: “Bu yapay zekâ çöplük.” Oysa burada “çöplük” olan şey, teknolojinin kendisi değil; öznenin kendi sınırlarına çarpıp geri sekmesidir. Fikrini ve pratiğini derinlemesine bilmediği bir konuda zikir sahibi olmasıdır.
Yanlış anlaşılmasın: Yapay zekâyı eleştirmek elbette mümkündür, hatta gereklidir. Benim de çok eleştirdiğim yönü var; burada yanlış eleştirilerine karşı çıkarken sanılmasın ki ben yapay zekanın neferiyim. Ama eleştiri ile refleks arasındaki farkı da bilelim diye bu satırları yazıyorum. Eleştiri, kendini de riske atan bir faaliyettir; refleks ise yalnızca kendini korur—ve tam da bu yüzden düşünmenin yerini işgal eder. Bugün “çöplük” diyenlerin önemli bir kısmı, eleştiri yapmıyor; refleks gösteriyor. Ve refleks, özellikle akademide, çoğu zaman düşünmenin yerini alan en konforlu tercihtir; persona’nız bellidir; otoriteniz oluşmuştur, bir konudaki tavrınızı alkışlayacak elbette tribününüz vardır
İtirazı olan varsa buyursun yazsın. Ama mümkünse önce şunu sorsun: Ben gerçekten düşünüyor muyum, yoksa yalnızca kendime mi yapışıyorum?
Benim “reddiyeci” dediğim bu pozisyonu eleştirmek çok kolay.Yapay zekayıo bilinçli ve sorumlu kullanan herkes rahatlıkla eleştirebilir. Fakat yapay zekaya “çöplük” diyenlerin yanında bir de daha sofistike görünen bir pozisyon var: “slow science.” İlk bakışta kulağa makul geliyor—yavaşla, düşün, sindir. Kim itiraz eder? Ama mesele burada bitmiyor. Sorulması gereken şu: Bugün yapay zeka çağında akademide özellikle yavaşlama gerçekten düşünmeyi derinleştiren bir tercih mi, yoksa çağın açtığı yeni öğrenme yükümlülüklerinden kaçmanın rafine bir yolu mu?
“Slow science” denilen yaklaşımın nereden çıktığını da net söyleyelim. Bu, havada dolaşan bir slogan değil. 2010 yılı civarında, Berlin merkezli bir çevrede, aralarında Alman ve Avrupalı akademisyenlerin de olduğu bir grup tarafından dolaşıma sokulan bir metin var: “Slow Science Manifesto.” İmza sayısı çok kabarık değil, birkaç düzineyi bulan bir akademik çevre; ama metnin etkisi, sayısından fazla. Metnin derdi açık: Akademi, hız baskısı altında çalışıyor; “publish or perish” düzeni, atıf sayıları, proje döngüleri, sürekli üretim beklentisi düşünmenin doğasını zorluyor. “Bilim zaman ister” diyorlar; düşünmek, denemek, yanılmak, geri dönmek zaman ister. Yani başlangıç noktası son derece anlaşılır bir itiraz: hızlandırılmış akademiye karşı, düşünmenin temposunu savunmak.
Bu ilk çıkışın hakkını verelim; mesele tembellik değil, düşünmenin korunması. Ama hikâye burada bitmiyor. Çünkü akademi dediğin alan, her itirazı hızla kendi diline çeviren bir yer. “Yavaşlık” çok kısa sürede, bazıları için bir yöntem olmaktan çıkıp bir pozisyona dönüşüyor. “Zaman lazım” deniyor, ama o zamanın neye harcandığı giderek muğlaklaşıyor. Yeni araçlara, yeni öğrenme biçimlerine, yeni bilgi üretim rejimlerine mesafe koyma eğilimi, bir süre sonra “ilke” diye anlatılıyor. İşte tam burada, slow science ile ilgili asıl mesele başlıyor: Bu gerçekten düşünmenin temposunu savunmak mı, yoksa öğrenmeyi ertelemenin daha rafine bir yolu mu?
Tam da bu noktada Stoacıların oikeiosis kavramına geri dönersek, burada da aynı ikili yapı karşımıza çıkar: Kendini koruma ve kendini genişletme. Elbette manifestonun derdi, ruhu doğru, ben de imzamı atardım zamanında. Ne var ki bugün daha da dikkatli olmamıza gerekiyor: “Slow science” söylemi çoğu zaman kendini genişletmenin değil, kendini korumanın dili içinden konuşuyor; Çünkü hızdan şikâyet eden özne, çoğu zaman yalnızca hızdan değil, yeni öğrenme biçimlerinden, yeni araçlardan ve en önemlisi kendi bilgi üretim tarzının sorgulanmasından da şikâyet ediyor.
Oysa tabbi ki asıl mevzu hız değil; öğrenme sorumluluğudur. Öğretim sürecinin içinde “senior” pozisyonunda, hoca olarak bir koltuk işgal etmenin sorumluluğudur. Akademi dediğimiz bilgi üretim alanı, yalnızca bildiğini tekrar edenlerin değil, bilme biçimlerini dönüştürmeyi göze alanların alanıdır. Yapay zekâ tam da bu noktada rahatsız edici bir rol oynuyor: Öğrenmeyi hızlandırdığı için değil, öğrenmenin, araştırmanın ve dahi yazmanın ne olduğunu yeniden tarif ettiği için. Ve bu tarif değiştiğinde, bazıları “yavaşlayalım” diyerek aslında şunu söylüyor: “Ben bu yeni tanımın dışında kalmak istiyorum.” O zaman kusura bakma kardeşim; pedagojik görevlerini yerine getiremeyecek durumdaysan erken emekli ol da evinde slow slow science’ını yap diyenin de olur ve üstelik bu kişi ben değil, rektörün bile olabilir yakın gelecekte. Ve rektörünün bu dediği doğrudur; sırf otorite temsili diye gıcık olmamak gerekir.
Yanlış anlaşılmasın: Yavaşlık kendi başına bir erdem değildir, tıpkı hızın kendi başına bir değer olmadığı gibi. Ama “yavaşlık”, eğer öğrenmeyi erteleyen, pedagojik sorumluluğu askıya alan ve yeni araçlarla ilişki kurmayı reddeden bir konfor alanına dönüşüyorsa, artık bir tercih değil, bir epistemik direnç biçimidir. “Yavaşlayalım” diyen özne, çoğu zaman yalnızca zamanı değil, öğrenmeyi de erteler.
Bu noktada asıl olarak üzerinde düşünülmesi gereken sorunun pedagojik boyutu da sarih bir biçimde görünmeye başlıyor. Akademisyen yalnızca kendi için öğrenmez; başkalarına öğretmekle de yükümlüdür. Eğer yeni bilgi üretim biçimleri karşısında geri çekiliyorsanız, bu yalnızca kişisel bir tercih değildir; aynı zamanda öğrencinize söylediğiniz bir şeydir: “Benim bildiğim kadarını bilsen yeter.” İşte tam burada sorun başlar. Çünkü akademi, kendini tekrar edenlerin değil, kendini dönüştürenlerin alanı olmak zorundadır.
Bu yüzden “slow science”ı romantize etmeden önce şunu sormak gerekir: Bu yavaşlık gerçekten düşünmeyi mi derinleştiriyor, yoksa öznenin kendi sınırlarını korumasına mı hizmet ediyor? Eğer ikincisiyse, bu da tıpkı “çöplük” söylemi gibi, oikeiosis’in genişleyememiş bir formudur—kendine yapışmış ama kendini aşamamış bir öznenin daha rafine bir versiyonu.
Bir adım daha ileri gitmek isterim. Sorun olarak gördüğüm şey yalnızca bireysel tercih değil, kurumsal bir düzenektir. Akademi bugün büyük ölçüde, alışkanlıklarını bilgi sananların konforuyla çalışmaktadır. Yeni bir araç geldiğinde refleks verilmekte; refleks teorileştirimekte ve hatta sonra o teori “ilke” diye dolaşıma sokumaktadır. Dün “internet yüzeyselleştirir” diyen cümlelerin bugün nasıl buharlaştığını hatırlayan var mı? Yarın “yapay zekâ çöplük” diyenlerin cümleleri de aynı akıbete uğradığında elimizde ne kalacak? Birikmiş metinler mi, yoksa kaçırılmış bir öğrenme fırsatı mı?
Burada asıl sorun şudur: Yetkinlik ile otorite arasındaki farkın silinmesi. Otorite bir kez kuruldu mu kendini korur; yetkinlik ise her yeni durumda yeniden kurulmak zorundadır. Yapay zekâ tam da bu ayrımı görünür kıldığı için rahatsız edicidir. Çünkü “ben zaten biliyorum” diyen özneye şunu sorar: “Nasıl biliyorsun?” Bu sorunun cevabı ertelendikçe, “yavaşlık” bir erdem değil, bir erteleme zinciri hâline gelir.
O yüzden tartışmayı doğru yerden kuralım: Bu bir hız tartışması değil, bir sorumluluk tartışmasıdır. Akademisyen, kendi öğrenme sınırlarını genişletme sorumluluğuna sahiptir; aksi hâlde pedagojik konumunu yalnızca geçmiş performansla taşır. Bu da öğrencisine şu mesajı verir: “Benim ulaştığım yerde dur.” Akademi bunun üzerine kurulamaz.
Stoacıların oikeiosis dediği sürecin genişleyici momenti tam burada devreye girer: Kendini korumakla yetinmeyip kendini dönüştürmek. Bu dönüşüm risklidir; evet. Ama düşünme dediğimiz şey zaten risksiz olmaz. Risk almayanın eleştirisi, çoğu zaman yalnızca alışkanlığın yeniden adlandırılmasıdır.
Son bir not: Bu yazı, yapay zekâyı kutsamak için değil; öğrenme sorumluluğunu hatırlatmak için yazıldı. Araçları beğenmeyebilirsiniz; yöntemleri tartışabilirsiniz. Ama öğrenmeyi erteleyemezsiniz. Ertelediğiniz her gün, yalnızca kendi ufkunuzu değil, ders anlattığınız herkesin ufkunu da daraltır.
İtirazı olan yazsın. Ama bu kez mümkünse şunu göstererek yazsın: Kendi sınırını nasıl genişletti? Genişletmediyse, “yavaşlık” dediği şeyin adı çoktan bellidir. Çünkü bugün mesele artık neyi bildiğimiz değildir; neyi öğrenmeye ne kadar, de denli ve hangi hızla açık olduğumuzdur.
Bir Cevap Bırakın