“Nötr Bellek çökecekse
Tarihi ham haliyle kaydederek çökecektir” (s.47)
Zafer Zorlu’nun Etten Kurgu adlı şiir kitabı, Everest Yayınları tarafından Mart 2026’da yayımlandı. Kitap, başlıklara ayrılmış tek şiirden oluşuyor; her başlık, bütün içerisinde birer parçayı arz ediyor. Bu yönüyle tematik bir kitap niteliğine sahip.
Zafer Zorlu; av-avcı, fail-kurban ikilemindeki gerilimi diyalektik çelişkiyle dinamik hâle getiriyor. Bu çelişkide ete kemiğe bürünmüş beden canlı varoluşu, kalp duyguyu/vicdanı/insan olmayı, kurgu ise beden üzerinde politika yürütülerek sürdürülen kalıba sokmayı temsil ediyor. IK-TİPİ-KAVGAI ve KAPALI K-BAHÇE bölümlerinde yer alan şiirler; gerilim, yüzleşme, empatiye çağrı, ezen-ezilen ilişkisinde ötekileştirilene boyun eğdirmenin süregelen tarihselliği, parantezin içine kapatılan kimlikler, gösteri toplumu, eril “pedagojinin” katı yapısı, eşitsiz birliktelik, asimilasyon ve rıza üretimi, ideolojik aygıtlarla ve baskı aygıtlarıyla zihnin tek tipleştirilmesi sinematograf sahneler, göndermeler ve yabancılaştırma teknikleriyle işleniyor.
“Üzerindeki bombayı infilak ettirdiğinde” (s.13) dizesiyle açılış yapan kitap ilk andan itibaren gerilimi sürdürüyor. “Kurban olmamanın Türkçesi yoktur” (s. 14) dizesiyle “egemen” kültür ve asimilasyon bağlamında dilbilimsel bir sorun ortaya atılıp “kurban”, Kürt kimliği üzerine işaretleniyor. Sonraki dizelerde paranteze alınan Kürdlük parantezin dışına çıkarılıyor. Kurban ile katilin yüzleştirilmesi sahnesinde sinematograf gerilim şu şekilde canlandırılıyor:
“Seni yumurtalara bomba yerleştirirken yakaladığımda
panik oluyorsun ve elindekini düşürüyorsun
Ağır çekim bir düşüş oluyor bu
göz göze geliyoruz
Çünkü kurbanla tarihi yüzleştirmek
tarihin son büyük zaferidir
Kurbanın başını eğen taraf olmasıyla sonuçlanmıştır” (s.18, 19)
Katilin suçüstü yakalanmasından sonra kurbanla göz göze gelmesi yeni bir eşiğe kapı aralıyor. Bu eşikte kurban ya boyun eğecek ya da direnişe geçecektir. Boyun eğenler, direnişe geçenler ve egemen olanı rahatsız edenler üçgeninde bütünlüğe kavuşan kitap üçgenin her kenarında yer alan ögeleri kendi içinde yeni katmanlara ayırıp derinliğe kavuşuyor. Mağara duvarlarına çizilen resimlerin hayvan olması, kurban arketipine yönelik ilk figürlerin tarihe işlenmesine işaret ediyor. Tarih ise kurbanın, hayvandan insana geçişiyle ilerliyor. Bu süreçte kurban ile katilin, av ile avcının yüzleştirilmesi bir uzlaşma ya da eşitliğin sağlanması üzerine değil; doğrudan bir yanılsamanın üzerine inşa edilmeye denk düşüyor. Güç ilişkileriyle belirlenen yüzleşmede kurbanın zihni, boyun eğdirme pratikleriyle şekilleniyor. Bu noktada içeriden eleştiri ve/veya ait olunan kimlik adına özeleştiri devreye giriyor: “SOKULUŞU BAŞI OKŞANINCA / BÜYÜK BİR TESLİMİYETLE / KUYRUĞUNU SALLAYIŞI / Tüm kurgunun içine eder / (…) / Başın Okşanışı mesela belleği dondurur” (s.36). Şiirin devamında gökten Mesih inmesi umudu üzerinden kurbanın kurtarıcı beklentisi, oto-inkâr mekanizmasını işletip asimilasyona rıza göstermesi, göreve çağrılmadaki edilgenliği tepkiye yol açıyor. Tarihsel süreç mekânda sabitlenerek “burada” zamirini ortaya çıkarıp bölge işaret ediliyor.
Bedenin ideoloji, kültür ve bürokrasiyle şekillenmesinde kurban “içeriden” başka bir “pedagojiye” maruz bırakılıyor. Şiir öznesinin (şairin kendisi) annesinin erkek çocuk yetiştirme ritüeli feodalite ve ataerkinin kapsamında gerçekleşiyor. Farklı tarihlerde doğan her çocuğun aynı anne tarafından aynı erginlenme ritüeline maruz bırakılması ataerkil yapının erkek kimliği üzerinde yükselmesine yol açıyor. Bu içeriğin işlendiği “Koçumuzu Nazardan Koruma Yöntemi” şiirinde anne, ataerkiyi yeniden üreten kadın olarak beliriyor. Kurban bir kez daha boyun eğdirilip egemen olanın yöntemlerini içselleştiriyor. Bu aşamada kurbanın kurbanı ortaya çıkıyor, ezilenin ezileni: döngüsel mekanizma. Erkek çocuğun bedeni üzerinden ilerleyen bu süreç hakikatle çatışan kurgunun farklı bir boyutunu şiire taşıyor. Birey olarak benlik inşası edilgen bir düzleme çekiliyor.
Kurban figürasyonu daha geniş bir zemine taşınıp insan merkezli çağ eleştirisine dönüşüyor. Duyarlılığın zayıf işlediği katil-kurban sürecinde yaşanan her gerilimde insanın nesneleşip değer yitimi canlandırılıyor. Gösteri toplumunun duygusuzluğu “flaş patlaması” sahnesiyle veriliyor. Görünme-gösterme eylemleri insana temas etmeyen bir atmosferi ortaya çıkarıyor. Ekrana hapsedilen insanlık dışı durum, gerçek anlamını yitirerek sıradanlaşıp özünü kaybediyor:
“Çünkü o son göz göze gelişte
bir iki adamın içi dışına çıkar
Bir iki adam böğürür
O son saniyelerde
flaşlar patlatılır
Bir iki adamdan birinin
yüzü blurlanır
Az kenara çekilip bakınca
bir iki adamdan birinin
kalbi vardır” (s.31)
Kameralara gülücükler saçan insan yığınlarının kalbî duygulardan uzak gündelik yaşam pratikleri bedene yüklenen kurgunun nasıl işletildiğini gözler önüne seriyor. Kendini iyi hissetme yönündeki kişisel gelişim sloganları, faydalı olduğunu düşünerek yapılan amme hizmetleri, spiritüel influencerlar insanın fazlalıkları olarak dünyada kaldığından varoluşu anlamsız bir aşamaya taşıyor. Çağ insanın yanılgısı özne olduğunu sanmasından geçiyor. Yığınlar hâlinde tek tipleşme sürecinde özünü koruyamamaya kurban olduğunun bilincine varamamak eşlik ediyor. Otoritelerin, egemenlerin, baskı kuranların zihne yüklediği kurgu rıza üretimiyle gerçekleştiğinden kurban kendi gerçeğinin farkına varamayıp iç ve dış gerçekliği çarpık algılıyor. Kurbana dönüştükçe insan olmanın vasıfları yitiriliyor. Anlam kaybı, silikleşme ve kimliksizleşme süreci şu şekilde canlandırılıyor: “Çünkü insan kurguya yenilir / oynamalar yapılır biri üzerinde / Birinin yakası düzeltilir / İçi oyulur bazılarının” (s.40). Kurguya yenilen beden robotik bir varlığa dönüşüp ne bellek ve kimlik inşa edebilir ne kendi olabilir ne de aidiyetlerinde ısrar geliştirebilir. Bu bağlamda şairin işaret ettiği gibi parmakla gösterilen, makbul “vatandaş” olabildiği gibi aykırı olan da aynı gösterme biçimiyle etiketlenip aforoz edilir.
“(3) SEN HÂLÂ İSTEDİĞİN KİŞİSİN.
BUNDAN DAHA ÜZÜCÜ NE DİYEYİM” (s.28)
Kitabın son sayfalarında 2020’ye ait bir haber -bir sayfada- doğrudan aktarımla veriliyor. Habere göre Van’ın bir köyünde gerçekleşen akrep istilası sonrası yetkili makamlar köye gelip incelemeler ve açıklamalarda bulunuyor. Haberin bir bölümünde “Mahalle sakinlerinin son yıllarda tek sorunlarının akrep istilası olduğunu öğrenen ekipler” (s.57) ifadesine yer veriliyor. Sembolik değer taşıyan bu haber metninde bölge halkının “tek” sorununun bu şekilde aktarılmasına dikkat çekiliyor. Kitabın üzerinde durduğu temel sorun geri plana atılıyor. 17-18. yüzyılda Bosnalı Alaeddin Sâbit’in “Her kaldırım taşının altından bir şair çıkar.” (s.56) sözü referans alınıp şiir sanatının varoluş gerekçesi tarihî-toplumsal koşulların belirleyiciliğine bağlanıyor. Tekrar haber metnine dönüldüğünde “Veteriner Ç.’nin kaldırdığı her taşın altından bir akrep çıktı.” (s.57) ifadesiyle dikkat tekrar poetik bir zemine çekiliyor. Şair, bir akrep misali huzur kaçırıcı bir eylem insanına dönüşüp şiiri bir “zehir” olarak araçsallaştırıyor. Tıpkı Sokrates’in “at sineği” eğretilemesi gibi. Akrep figürüne ise çokanlamlılık yüklenip hem kurban hem katil çağrışımı güçlendiriliyor: “Ama gelinen noktada benim kuyruk seni / senin kuyruk beni zehirlemeye başladı / [ağaçlar uzayıp genişledi kök saldı] / [ağaçlar kontrol edilemez hal aldı] / biz artık birbirimizi sevemeyiz” (s.59). İki zehrin karşılaşması, iki karşıtın imkânsızlaşan bir aradalığına işaret ederek antagonizmaya evriliyor. Bu aşamada “ben” ve “sen” öznelerinin birlikteliğini teşkil eden “biz” öznesinin mümkünlüğü sorgulanıp katil ile kurbanın yüzleşmesindeki boyun eğdirme pratiğiyle araya kalın bir çizgi çekilip “sen” öznesine karşı tavır alınıyor. Uzlaşmaz çelişki, iki akrebin yan yana olması sahnesi üzerinden verilip eşitsiz birliktelik dayatmasına tepki geliştiriliyor. Mağara duvarına çizilen hayvanla tarihe kaydedilen kurban figürasyonu akreple yeni bir sembolü oluşturuyor. Birlikte yaşamanın imkânsızlığı yönündeki düşünce bellekte yer eden baskı aygıtlarının pratiklerine örnek sahneler vererek destekleniyor. Çatak özelinde bölge illerindeki kontrol noktalarında egemenle göz göze gelmek, gerilimin başka bir durağını oluşturuyor. Bellek, direniş aracı olarak şiirle inşa edildiğinden Etten Kurgu edebiyat sosyolojisi ve karşı bellek geliştirme açısından tanıklığa ve belgesel şiire yer açıyor.
Zafer Zorlu’nun Etten Kurgu kitabındaki tematik bütünlük tarihî ve güncelliğini koruyan sorunun sloganlara yaslanmadan yeni bir dil inşa edilerek canlı tutulmasını gösteriyor. Bu dil inşası, sembollerden yararlandığı gibi biçimin içeriğe uygun hâle getirilmesiyle başarıya ulaşıyor. Kurban-katil geriliminde tekrir niteliği taşıyan “kalbi de ölüyor mudur” dizesi beden-kurgu-duygu üçgeninde okuyucuyu sorgulamaya davet ediyor. Bu davete empati çağrısı eşlik ettiğinden Türkçe çevirisi verilmeyen Kürtçe ifadelere yer veriliyor. Bilinçli bir yabancılaştırma tekniği uygulandığından “sen” ile “ben” öznelerinin mevcut durumu tersine çevriliyor. Farklı dillere ait ifadelerin bir şiirde yer alması kanona tepki olduğu gibi kimliğiyle var olmada ısrara denk düşüyor. Buradaki amaç, şiiri çoksesli bir zenginliğe kavuşturmaktan ziyade ötekileştirilenlere dayatılanın reddiyle açıklanabilir. Ayrıca biçim konusunda manşet ve ekran niteliği taşıyan çerçeveler, büyük harflerle yazılan ifadeler, noktalama işaretlerinin kullanımındaki tercih tematik bütünlüğün estetik yapısına işaret ediyor.
Etten Kurgu, Althusser’in ideoloji-özne ilişkisi ve ideolojik aygıtlar konusundaki teziyle uyumlu bir bütünlüğe sahip. Efendi-köle diyalektiğine yeni bir boyut kazandıran katil-kurban karşılaşmasındaki gerilim temelinde sembollerle inşa edilen şiir; çok katmanlı, derinlikli ve canlı bir yapıya sahip. Bu yönüyle Etten Kurgu; tarihi, coğrafyayı, kanonu ve kalıplaşmış yargıları kesen bir içeriğe, dile, biçime ve estetiğe sahip. Beden politikası bağlamında tarih ve coğrafya bileşiminde insanın kimlik edinmesindeki ısrarın trajedisi olarak okunabilir. Bellek ise var olmanın dayanağı açısından şiirin direniş mevzii şeklinde hakikati canlı tutuyor. Kimlik sorunu bağlamında içeriden getirdiği eleştiri, geliştirdiği dil ve biçim açısından Etten Kurgu özgün bir yer edinmeyi vadediyor. Kitapta canlı tutulan gerilim, gerçeği ham hâliyle kabul etmenin estetize şekilde inşasına dayanıyor.
Zorlu, Zafer (Mart, 2026). Etten Kurgu. İstanbul: Everest Yayınları.
Bir Cevap Bırakın