Türkçe’de entel sözcüğü, entelektüel kelimesinin kısaltılmış ve gündelik dile indirgenmiş biçimi olarak kullanılmaktadır. Türk Dil Kurumu sözlüğünde entel, entelektüel sözcüğünün halk arasında kullanılan biçimi olarak tanımlanır. Sıfat olarak entelektüel olmaya özenen ancak bunun için gerekli olan niteliği kazanmamış (kimse), isim olarak ise sahte aydın anlamlarına gelir. Tanımda kelimenin ironik ve/veya küçümseyici çağrışımına dair doğrudan bir ifade bulunmamaktadır. Ancak kullanım pratiği bu yönde gelişmiştir.
Wikipedia’da ise entel, çoğunlukla kendini entelektüel gibi göstermeye çalışan, bu tavrı bir kimlik algısına dönüştüren kişiler için kullanılan kısmen alaycı bir terim olarak ele alınır.
Türk Dil Kurumu, entelektüeli sıfat olarak aydın ve fikir sorunlarıyla ilgili şeklinde tanımlar.
Oxford English Dictionary ise intellectual (entelektüel) kavramını zihinsel faaliyetlere yoğunlaşan, düşünsel üretimi meslek veya toplumsal rol haline getirmiş kişi olarak açıklar. Bu tanımda entelektüelin eleştirel düşünme, soyutlama ve kavramsallaştırma yetileri vurgulanır.
Wikipedia, entelektüeli yalnızca bilgi sahibi olmakla sınırlamaz. Bilgiyi yorumlayan, toplumsal sorunlara eleştirel yaklaşan ve kamusal tartışmalara katılan özne olarak ele alır.
Entelijansiya kavramı, özellikle sosyoloji ve siyaset teorisinde kullanılan bir terimdir. Toplumda entelijansiya denince akla aydınlar sınıfı gelir.
Oxford English Dictionary ve Wikipedia, intelligentsia terimini akademisyenler, yazarlar, sanatçılar ve düşünürlerden oluşan, düşünsel üretimi toplumsal sorumlulukla ilişkilendiren bir toplumsal grup olarak ele alır.
Entel ve entelektüel sözcükleri Latince intellectus kökünden türeyen Fransızca intellectuel kelimesine dayanır. Türkçe’ye Fransızca üzerinden girmiştir. Entel, bu sözcüğün konuşma dilinde kısaltılmış biçimidir.
Entelijansiya ise Latince intelligentia kavramından türeyen Rusça intelligentsiya kelimesinden Batı dillerine geçmiştir. İngilizcede intelligentsia, Türkçe’de entelijansiya biçiminde kullanılmaktadır.
İngilizce karşılıklar sırasıyla intellectual ve intelligentsia olarak yerleşmiştir.
Ülkemizde entel, entelektüel ve entelijansiya kavramları arasında belirgin algı farklılıkları bulunmaktadır. Entelektüel ve entelijansiya daha çok yazılı ve akademik bağlamlarda kullanılırken, entel sözcüğü gündelik dile yerleşmiştir.
Günümüzde şarkılarda, karikatürlerde, sosyal medyada sıklıkla yer alan entel takılmak, entel dantel, fularsız entel gibi ifadeler, bilgiyle kurulan ilişkiyi, estetik zevkleri veya kültürel ilgileri bir tür gösteriş olarak sunan alaycı söylemlerdir. Bu kullanım biçimi, düşünsel emeği ciddiyetinden sıyırarak bir taklit faaliyetine indirger. Böylece entelektüel uğraş, toplumun bazı kesimlerinde hayattan kopukluk, kibir ve yabancılaşma ile özdeşleştirilir.
Bu algının arka planında, entelektüel faaliyetin gündelik ekonomik ve toplumsal sorunlarla ilişkilendirilememesi ve tarihsel olarak aydın figürüne duyulan mesafenin etkili olduğu söylenebilir. Bu vesileyle Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Yaban’ı, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam’ı ve Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar romanındaki aydın karakterlerinden bahsetmemek olmaz.
Sosyolojik açıdan entelektüel, yalnızca bilgi biriktiren kişi değildir. Entelektüel, bilgiyi eleştirel süzgeçten geçiren, onu tarihsel ve toplumsal bağlama yerleştiren ve kamusal alanda anlam üretimine katkı sunan özne olarak tanımlanır.
Antonio Gramsci’nin organik entelektüel kavramında olduğu gibi, entelektüelin temel işlevi düşünce üretimini toplumsal pratikle ilişkilendirmektir. Bu çerçevede entelektüel, teknik uzmanlıktan ayrılır ve etik bir sorumluluk üstlenir.
Türkiye’de ise entelektüel sıklıkla akademisyen veya yazar kimliğiyle özdeşleştirilmiş, kamusal müdahale alanı daraltılmıştır. Bu durum, entelektüelin toplumla kurduğu ilişkinin zayıflamasına yol açmıştır.
Entelijansiya, bireysel bir nitelikten ziyade kolektif bir toplumsal konumu ifade eder. Tarihsel olarak entelijansiya, modernleşme süreçlerinde eleştirel bilinç üretmiş, siyasal dönüşümlerde etkin rol oynamıştır.
Uluslararası düşünce geleneğinde entelijansiya yer yer yalnızca eğitimli sınıf değil, ahlaki sorumluluk taşıyan bir toplumsal bilinç olarak konumlandırılmıştır. Türkiye’de ise entelijansiya kavramı sınırlı biçimde kullanılır. Çoğu kez aydın veya elit kavramlarıyla ikame edilir. Bu durum, entelijansiyanın kolektif ve eleştirel yönünün yeterince vurgulanamamasına neden olur.
İnternet ve yapay zekâ sonrası dönemde bilginin dolaşımı ve bilgiye erişim olağanüstü ölçüde arttı. Ancak bu durumun entelektüelliği güçlendirdiği iddiası tartışmalı. Bilginin hızla tüketilen, bağlamından kopuk ve parçalı hale gelmesi, derin düşünme ve eleştirel analiz kapasitesini zayıflatabiliyor.
Bilgi bolluğuna karşın entelektüelliğin gerilediği yönündeki eleştirel yaklaşım, çağdaş düşünce literatüründe yaygın biçimde dile getirilmekte.
Buna karşıt tezler de mevcut. Dijital araçların yeni entelektüel biçimler yarattığını savunanlara göre entelektüellik yalnızca klasik metin üretimiyle sınırlı değil. Yeni medya, açık erişim ve kolektif bilgi üretimi, farklı türde entelektüel uygulamaların ortaya çıkmasına olanak tanıyor. Ancak bu görüşler de derinlik ve süreklilik sorununa yeterli yanıt vermedikleri gerekçesiyle eleştiriliyor.
Entel, entelektüel ve entelijansiya kavramları, toplumsal ve tarihsel bağlamında farklı katmanlar taşıyor. Türkiye’de entel sözcüğünün alaycı bir tona bürünmesi, düşünsel emeğin toplumsal değerinin tartışmalı hale gelmesiyle ilişkilidir. Entelektüel ve entelijansiya ise bireysel bilgi birikiminin ötesinde, eleştirel sorumluluk ve toplumsal bağlam gerektiren kavramlardır. Dijital çağda bu sorumluluğun nasıl yeniden tanımlanacağı, entelektüellik tartışmasının temel eksenlerinden biri olmaya devam etmektedir.
Kaynakça
Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük
Oxford English Dictionary, Intellectual ve Intelligentsia maddeleri
Wikipedia, Entellektüel, Intelligentsia ve Entel maddeleri
Gramsci, A. Prison Notebooks
Bauman, Z. Intellectuals in Modern and Postmodern Society
Said, E. Representations of the Intellectual
Bir Cevap Bırakın