İnsan zihninin en merak uyandıran yönlerinden biri yalnızca düşünmesi değil; bunun ötesinde, kendi düşünme süreçlerinin farkına varabilmesi, izlemesi ve gerektiğinde yeniden biçimlendirebilmesidir. Bu ikinci mertebe bilişsel farkındalık yani psikoloji ve öğrenme bilimlerinde “üstbiliş” ya da metacognition olarak adlandırılır. İnsanı sıradan bir algılayıcıdan öznel denetim sahibi bir bilişsel aktöre dönüştüren kritik bir zihinsel kapasitedir. Jean Flavell’in 1970’lerde başlattığı bu kavramsallaştırma, metacognition’u “düşünme üzerine düşünme” olarak tanımlar. Metacognition yani üstbiliş, bireyin kendi bilişsel süreçlerini temsil etmesi, onları planlaması, izlemesi ve düzenlemesi için gerekli bilgi ve stratejilerin bütünüdür.
Metacognition esasen metacognitive bilgi ve metacognitive kontrol denilen iki temel bileşenden oluşur. Metacognitive bilgi kişinin kendi bilişsel süreçleri ve öğrenme stratejileri hakkında farkındalığıdır. Bu farkındalık, bilgi edinme yollarımızı, bilişsel sınırlılıklarımızı ve kendi bilişsel tercih biçimlerimizi tanımamıza olanak verir. Metacognitive kontrol ise bu bilgiye dayanarak düşünme süreçlerini izleme, planlama, uyarlama ve değerlendirme kapasitesidir. Problem çözme sürecinde hangi stratejiyi seçtiğimiz; yanlış giden bir düşünce yolunu ne zaman terk edeceğimiz ya da bir sonraki bilişsel hamleyi nasıl kurgulayacağımız bu kontrol mekanizmasıyla ilgilidir.
Bu açıdan bakıldığında metacognition, basit bir bilinçli düşünme alışkanlığından ziyade bilişsel özerklik ve ilk-şahıs epistemik denetim kapasitesidir. Düşünce yalnızca içerik üretmez. Kendi üretim süreçlerini izleyen ve denetleyen bir merci haline de gelir.
Metacognition’un önemi çoğu zaman öğrenme ve eğitim bağlamında tartışılsa da (ki burada da güçlü etkileri vardır), asıl değeri daha derin bir bilgi kuramı dönüşümüne işaret eder. Metacognitive farkındalık, bireyi yalnızca bilgi tüketicisinden çıkarıp bilgi üreticisi ve kendi bilişsel süreçlerinin yöneticisi haline getirir. Bu durum öğrenme süreçlerinde hedef belirleme ve strateji seçimini bilinçli kılar. Kavramsal boşlukları ve bilişsel yanılsamaları tanıma becerisini artırır. Ayrıca karmaşık problem çözme ve karar verme süreçlerinde alternatif bilişsel yolları test etme kapasitesini güçlendirir.
Bu yönüyle metacognition bilgiyi pasif bir süreç yerine sürekli olarak yönetilmesi ve değerlendirimesi gereken bir dinamik olarak görme tarzıdır da denilebilir.
Metacognition, bilişsel farkındalık ve stratejik denetim pratiğiyle geliştirilebilen bir yetenektir. Eğitim bilimlerinden nöro-bilişsel araştırmalara kadar geniş bir literatür, aşağıdaki pratiklerin metacognitive becerileri beslediğini göstermektedir:
Düşünme süreçlerini yazılı ya da sözlü olarak değerlendirmek, ne bildiğimizi ve ne bilmediğimizi açıkça ortaya koyan refleksiyon alıştırmaları.
Öğrenme ya da problem çözme hedeflerini netleştirmek ve bunlara uygun stratejiler tasarlamak metacognitive planlama pratiği
Bir görevi tamamlarken düşünce süreçlerini izlemek ve gerekirse yaklaşımı revize etmek, metacognitive kontrolü güçlendirmek.
Bunlara ek olarak grup içi tartışmalarda başkalarının düşüncelerini açıklaması da kendi bilişsel süreçlerimizi karşılaştırmamıza ve genişletmemize yardımcı olur. Bu pratiklerin ortak yönü, düşünmeyi sadece icra etmek değil onu yönetmek ve ona bilinçle müdahale etmek biçiminde yeniden kurgulamalarıdır.
Metacognition, bireyin kendi bilişsel varlığının kendisiyle kurduğu en temel ilişkidir. Düşünmek üzerine düşünmek, modern bilgi çağında bir zorunluluktur: Bizim bilişsel sınırlarımızı, stratejik tercihlerimizi ve zihinsel belirsizliklerimizi doğrudan görmemizi sağlar.
Kaynakça
- Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906
- Nelson, T. O., & Narens, L. (1990). Metamemory: A theoretical framework and new findings. The Psychology of Learning and Motivation, 26, 125–173. https://doi.org/10.1016/S0079-7421(08)60053-5
- Schraw, G., & Dennison, R. S. (1994). Assessing metacognitive awareness. Contemporary Educational Psychology, 19(4), 460–475. https://doi.org/10.1006/ceps.1994.1033
- Dunlosky, J., & Metcalfe, J. (2009). Metacognition. Sage Publications.
- Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2
- Efklides, A. (2008). Metacognition: Defining its facets and levels of functioning in relation to self-regulation and co-regulation. European Psychologist, 13(4), 277–287. https://doi.org/10.1027/1016-9040.13.4.277
Bir Cevap Bırakın