Orijinal bir sanat eserinin yeniden satış hakkı; eserin yaratıcısına ait olup, vazgeçilemez bir haktır.
Sanatçının yeniden satış hakkı ( droit de suite ); orijinal sanat eserlerinin sahipleri eserlerinden herhangi birinin sanat piyasası profesyoneli aracılığıyla (Galeri, Müzayede vb.) yeniden satıldığı her seferinde telif hakkı almaya hak kazanırlar. Bu hak sanatçılara ve mirasçılarına; eserlerinin ikincil satışlarıyla ilgili belirli koşulları getirilmesi şartıyla yeniden satış fiyatının belirli bir yüzdesi olarak hesaplanan bir telif yaratır. Yeniden satış hakkı, bir haksızlığı gidermeyi amaçlıyordu: Eserlerini mütevazı fiyatlarla satan sanatçının, bu eserlerin yalnızca ardı ardına gelen yeniden satıcıların yararına olacak şekilde önemli değerlere ulaşan işlemlere konu olmasını görmesiyle yaşadığı haksızlığın giderilmesidir. [1]
Sanatçının Yeniden Satıştan Pay Alma Hakkı; orijinal sanat eserlerinin ( resim, kolaj, resimler, çizim, gravür, baskı, litograf, heykel, duvar halıları, seramik, cam eşyalar ve fotoğraflar) yaratıcılarına konu olan eserlerinden birinin bir müzayede evi veya sanat piyasası profesyoneli aracılığıyla her yeniden satıldığında telif hakkı ödeme hakkı tanır. Bu telif hakkı, telif hakkıyla aynı süre için geçerlidir; yani sanatçının yaşamı boyunca ve ölümünden sonraki 70 yıl boyunca geçerlidir. Bu süre içinde sanatçının ölümü halinde hak mirasçılarına geçer.
Bu çalışmada dünyadan yeniden satıştan pay alma uygulamasından konunun detayları hakkında bölümler halinde örnekler verilerek Türkiye’de henüz başlanmayan bu uygulamanın nasıl olması ve sonuçları hakkında bir sonuca ulaşılmasına çalışılmaktadır.
Sanatçının Yeniden Satıştan Pay Alma Hakkı: Bu hak 1920 yılında Fransa’da ‘droit de suite’ olarak ortaya çıktı; bu, ‘devam etme hakkı’ anlamına geliyordu ve Fransız gayrimenkul hukukundan türetilmişti. Daha sonra İngilizceye ‘resale right’ olarak çevrildi ve muhtemelen hakkın sanatçılar için olduğunu açıklamak amacıyla ‘Artist’s Resale Right’ (Sanatçının Yeniden Satış Hakkı) olarak kısaltılarak ARR olarak anılmaya başlandı. Ayrıca, Resale Royalty Right (RRR) gibi başka varyasyonları da mevcuttur.
Droit de suite, ilk olarak 1893 civarında Fransa’da, salonun öneminin azalmasına, özel patronun sona ermesine ve “Aç sanatçı”nın davasını savunmaya yönelik bir yanıt olarak önerildi. Fransa, görünüşe göre birçok sanatçı ve ailesinin Birinci Dünya Savaşı’ndan zarar görmesi ve droit de suite’in sosyal olarak zor durumları düzeltmenin bir yolu olarak görülmesi nedeniyle, bu hakkı 1920’de yasalaştırıldı. [2]
Droit de suite Fransa’da Millet’nin 1858 tarihli Angélus tablosunun 1889’da Secretan müzayedesinde satılmasının ardından ortaya çıkmıştır. Tablonun sahibi bu satıştan büyük kar elde ederken, sanatçının ailesi yoksulluk içinde yaşamıştır.
Angelus tablosu Millet tarafından 1865’te 1.000 Franka satılmıştı, ancak Millet’in ölümünden sadece 14 yıl sonra, 1889’da bu defa 553.000 Franka satıldı.
“Telif hakkı” terimi, geleneksel olarak müzik ve görsel-işitsel alanlar gibi diğer yaratıcı sektörlerde, eserlerin kamu malı haline gelene kadar kullanımından elde edilen tekrarlayan ücreti tanımlamak için kullanılıyordu; örneğin her yayın, remix, uyarlama vb. için. Bu terim ARR’ye uygulandığında, farklı sektörler arasında var olabilecek ücret eşitsizliğini vurgular. Popüler bir şarkı milyarlarca kez dinlenebilir, ancak en popüler tablo bile kamu malı haline gelmeden önce sınırlı sayıda yeniden satılabilir. Dahası, satış fiyatı belirli bir eşiği aştığında, ödenen maksimum ARR miktarı genellikle sabit kalır, bu da sanatçının payını daha da sınırlar.
Kullanılan terminolojideki farklılıklara rağmen, vurgunun tüm bu terimlerin temsil ettiği şeye, yani bir sanatçının eserinin yeniden satışından elde edilen gelirin bir yüzdesine ilişkin vazgeçilmez hakka odaklanması önemlidir; bu hak, bir ücret veya telif hakkı olarak algılanabilir.
Telif haklarının hesaplanması: Bu hakkın hesaplanmasında sanat piyasasının sürdürülebilirliğini sağlaması için satışın belgeli yapılması esas olup, alt ve üst limitler içinde kademeli limitler ve oranlarda hesaplanır. Bu hesaplama sadece her eser için ayrı ayrı yapılır. Örneğin İngiltere’de yalnızca satış fiyatı £ 1.000 £’a ulaştığında veya bu tutarı aştığında Sanatçının Yeniden Satıştan Pay Alma Hakkı geçerlidir ve kademeli bir ölçekte hesaplanır. Telif hakları da sınırlandırılmıştır, böylece bir eserin tek bir satışından ödenen toplam telif hakkı tutarı 12.500 £’u geçemez. Aşağıdaki tablo, telif hakkı ödemelerinin kademeli ölçeğini göstermektedir.
%4 £ 50.000.-‘a kadar
%3 £ 50.000,01 ile £ 200.000.- arasında
%1 £ 200.000,01 ile £ 350.000.- arasında
%0,5 £ 350.000,01 ile £ 500.000.- arasında
0,25% £ 500.000.- üzerinde
Bu oranlar Türkiye’deki gelir vergisinin hesaplanmasına benzer şekilde kümülatif olarak uygulanır.
Türkiye için bu hakka konu sanat eserinin alt limit fiyatı 50.000.- TL ve bir eserden alınabilecek sanatçının sanat esrinin yeniden satışından alabileceği payın üst limit 500.000.- TL olabilir ve kademelendirilebilir.
Telif haklarının tahsilatı: Sanatçının Yeniden Satıştan Pay Alma Hakkı telif haklarını toplayan kuruluşlar tarafından yönetilir ve bu kuruluşlar telif ücretlerini sanatçılara dağıtır. Bu kuruluş Türkiye’de GESAM-Türkiye Güzel Sanat Eseri Sahipleri Meslek Birliği’dir. Satışa konu olmuş bireysel ve profesyonellerinden doğrudan ödeme talep edemez ve bu hakları ve Gesama’a üye olmaları halinde takip ve tahsil edilebilir. Başka bir deyişle Gesam kendinse üye olmayan bir sanatçının bu hakkını takip ve tahsil edemez.
Sanatçı; kendi eserinin yeniden satışından pay alma hakkını Gesam dışında ve bireysel olarak mahkemeler yoluyla sağlayabilir, ancak zaman-maliyet-kazanç analizi yapılırsa bireysel kullanım yolu imkânsıza yakındır.
İstisnalar: Bazı satışlar istisna kapsamına alınarak sanat piyasasının Sanatçının Yeniden Satıştan Pay Alma Hakkı”a karşı direncin oluşması engellenir. İngiltere’de yeniden satılan eser; sanatçıdan üç yıldan daha kısa bir süre önce doğrudan satın alınmışsa ve £ 10.000.- veya daha düşük bir fiyata yeniden satılıyorsa istisna kapsamındadır.
Galeri, müzayede vb. sanat satış yolları kullanılmadan özel şahıslar arasında veya kamuya açık, kar amacı gütmeyen müzelere yapılan satışlar telif ücreti ödemesine tabi değildir.
Diğer ülkelerle karşılıklı yeniden satış telif hakkı anlaşmaları: Telif hakları kurumlarının diğer ülke telif hakları kurumlarıyla yaptığı karşılıklı anlaşmalar sonucunda bu haklar o ülkelerde de geçerli olur ve o ülkelerde nitelikli sanat eserlerinin yeniden satışından telif ücreti alacağı anlamına gelir.
Sanatçının Yeniden Satıştan Pay Alma Hakkının Sanat ve Sanatçının Finansmanına Katkısı: Sanatçıların “Sanatçının Yeniden Satıştan Pay Alma Hakkı” aracılığıyla elde ettiği küçük meblağlı ödemeler bile sanatçı olmanın getirdiği masrafları karşılamalarına yardımcı olması sanatın ve sanatçının finansmanı açısından son derece önemlidir. Bu sanat eseri satıcı ve alıcılarınca zorunluluk olarak görünse de sanat piyasasının büyüklüğü içinde sanat alıcılarından sanatseverler ve oradan da sanata yönelik erdemli döngü olarak bakmak gerekir. Sanatçıların yeniden satış haklarından elde ettikleri telif gelirleri dolaylı olarak sanat ekonomisine geri dönmektedir. Yeniden satış hakkı olmadan, sanatçı ilk satıştan sonra eserin değerindeki artıştan herhangi bir hak alamaz ve tüm değer artışı yalnızca müzayede evlerine, sanat tüccarlarına, müzelere ve özel koleksiyonculara gider. Sanatçıların bir ücretli çalışan gibi aylık düzenli geliri olmadığı için bu kanalla elde edilen gelirler sanatçının can suyu niteliğindedir.
Yeniden satış hakkının devredilemezliği: Sanatçının yeniden satış hakkı ‘devredilemez’ niteliktedir; yani sanatçı tarafından asla başkasına devredilemez. Bu durum, birçok yazar ve sanatçının, bir yayıncı veya yapım şirketinin telif haklarını devretmelerini veya eser üzerindeki manevi haklarından feragat etmelerini talep etmesi durumunda kendilerini içinde buldukları savunmasız durumdan sanatçıları korur.
Türkiye’de yeniden satış hakkı: Bu hakkın sanatçı tarafından kullanımında ve bu hakkın kullanımı için Gesam’ın aracılık etmesi için mevzuat olarak engel bulunmamaktadır. Meslek birliği olarak özel bir statüyle kurulmuş olan Gesam yeniden satışları takip ve kayıt altına alacak insan kaynağı, teknik, mali ve hukuki altyapıyı yıllardır kuramadığı için bugüne kadar herhangi bir yeniden satış hakkı ile ilgili tahsilat yapılamamıştır.
[1] www.senat.fr/leg/ppr96156.html#:~:text=C’est%20la%20loi%20du,objet%20d’une%20vente%20publique.
[2] Ricketson, Sam (Haziran 2015). “Görsel sanatçılar için telif hakkı/yeniden satış telif hakkı konusunda önerilen uluslararası anlaşma” . cisac.org . CISAC . Erişim tarihi: 7 Haziran 2024 .”Görsel sanatçılar için telif hakkı (droit de suite) kavramı, Albert Vaunois tarafından 1893’te Chronique de Paris’te yayımlanan bir makalede ortaya atılmıştır…” (s. 8-9)
Bir Cevap Bırakın